به گزارش خبرنگار مهر، هم‌زمان با تداوم محدودیت‌ها در تنگه هرمز و نوسانات قیمت نفت، آمریکا به‌صورت بی‌سروصدا در حال پیشبرد یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی خود در قفقاز جنوبی است؛ پروژه‌ای راهبردی که علاوه بر تقویت حضور واشنگتن در همسایگی ایران و روسیه، می‌تواند به ابزاری تأثیرگذار برای تغییر معادلات ترانزیتی اوراسیا تبدیل شود.
در شرایطی که توجه افکار عمومی و محافل سیاسی به تحولات تنگه هرمز و بازار جهانی نفت معطوف شده است، آمریکا پروژه‌ای کلیدی را در چارچوب راهبرد گسترش نفوذ خود در قفقاز جنوبی دنبال می‌کند. این پروژه با عنوان TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) که گاهی از آن با نام «جاده ترامپ» یاد می‌شود، کریدوری چندوجهی شامل اتصالات ریلی، جاده‌ای و زیرساخت‌های انرژی و فیبر نوری است که کشورهای قزاقستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و ترکیه را به یکدیگر متصل می‌کند.
ریشه شکل‌گیری این پروژه به اعلامیه هفت‌ماده‌ای صلح بازمی‌گردد که نخست‌وزیر ارمنستان و رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان در اوت ۲۰۲۵، با میانجی‌گری آمریکا در کاخ سفید امضا کردند. این اعلامیه زمینه‌ساز ایجاد یک کریدور ترانزیتی از طریق خاک ارمنستان شد. در واقع، TRIPP را می‌توان شکل جدیدی از کریدور زنگزور دانست که قرار است به‌عنوان یکی از حلقه‌های حیاتی کریدور میانی عمل کند؛ مسیری که واشنگتن آن را راهکاری برای کاهش وابستگی تجارت زمینی آسیا و اروپا به مسیرهای عبوری از روسیه ارزیابی می‌کند.
با توجه به مناقشات دیرینه میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، اتصال این دو کشور از طریق خاک ارمنستان یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های اجرای این پروژه به شمار می‌رود. جمهوری آذربایجان تاکنون خط ریلی خود را به طول ۱۱۰ کیلومتر تا مرز ارمنستان امتداد داده و اکنون اجرای بخش ارمنی این مسیر در دستور کار قرار گرفته است.
در همین راستا، شرکت آمریکایی AECOM، از شرکت‌های بزرگ مهندسی و مشاوره این کشور، وارد مرحله مطالعاتی پروژه شده است تا امکان احیا و نوسازی حدود ۴۲ کیلومتر از خط‌آهن ارمنستان در امتداد رودخانه ارس، واقع در استان سیونیک و در مجاورت مرز ایران، بررسی شود. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، تیم این شرکت در ژوئیه ۲۰۲۶ بازدید میدانی از مسیر مذکور انجام داده است.
آمریکا برای تقویت حضور و نفوذ خود در این پروژه، شرکت تأمین مالی و توسعه بین‌المللی آمریکا (DFC) را به‌عنوان نهاد اصلی سرمایه‌گذار انتخاب کرده است. در همین چارچوب، هیئت‌مدیره DFC در ۶ ژوئن ۲۰۲۶ بسته سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی را برای اجرای طرح‌های مرتبط با انرژی، فیبر نوری و سایر زیرساخت‌های این مسیر به تصویب رساند.
پروژه ۴۰۲ میلیون دلاری آمریکا در مرز ایران؛ زنگ خطر برای امنیت ملی
همچنین بودجه اولیه صندوق TRIPP+ Enterprise Fund از ۲۰۱ میلیون دلار در ژانویه ۲۰۲۶ به ۴۰۲ میلیون دلار در ژوئیه همان سال افزایش یافته است؛ موضوعی که از افزایش ابعاد سرمایه‌گذاری آمریکا در این پروژه حکایت دارد.
ساختار مالکیت این طرح نیز بیانگر سهم قابل‌توجه طرف آمریکایی در مدیریت و سرمایه‌گذاری آن است؛ به‌طوری‌که ۷۴ درصد سهام در اختیار نهادهای آمریکایی و ۲۶ درصد در اختیار طرف ارمنی قرار دارد. مدت قرارداد این پروژه ۴۹ سال تعیین شده و امکان تمدید آن برای ۵۰ سال دیگر نیز پیش‌بینی شده است.
نکته قابل‌توجه دیگر، مدیریت صندوق سرمایه‌گذاری این پروژه توسط کنستانتین سوکولوف، تاجر روسی‌الاصل آمریکایی است. وی پیش از این بزرگ‌ترین اپراتور مخابراتی ارمنستان و همچنین معدن مس و مولیبدن «تغوت» را که دومین معدن بزرگ این کشور محسوب می‌شود، از بانک دولتی روسیه خریداری کرده است.
در مجموع، پروژه TRIPP بخشی از کریدور میانی برای انتقال کالا از چین به اروپا محسوب می‌شود و اجرای آن می‌تواند از سهم و نقش مسیرهای ترانزیتی عبوری از ایران و روسیه در بخشی از شبکه حمل‌ونقل منطقه بکاهد.
از منظر راهبردی، این پروژه برای روسیه پیامدهای دوگانه‌ای به همراه دارد؛ از یک‌سو، با تقویت مسیرهای جایگزین، از اهمیت کریدور شمالی در انتقال کالا میان آسیا و اروپا کاسته می‌شود و از سوی دیگر، زمینه برای تثبیت و گسترش حضور آمریکا در مجاورت مرزهای روسیه فراهم خواهد شد.
هرچند این تلاش‌ها در ظاهر با هدف تسهیل انتقال کالاهای چینی به اروپا و توسعه مسیرهای تجاری انجام می‌شود، اما وابستگی چین به مسیری که آمریکا در آن نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند، می‌تواند مخاطرات ژئوپلیتیکی قابل‌توجهی برای پکن به همراه داشته باشد. از این رو، بعید به نظر می‌رسد چین بخواهد بخش مهمی از مبادلات تجاری خود را به مسیری وابسته کند که مدیریت و جهت‌دهی راهبردی آن تحت تأثیر واشنگتن قرار دارد.
روسیه نیز در برابر این پروژه با چالشی پیچیده مواجه است. ساختار رسمی کریدور TRIPP در مناطقی تعریف شده که مرزبانی روسیه و شرکت راه‌آهن روسیه در آن حضور و نقش دارند. این در حالی است که نیروهای سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) همچنان در بخش‌هایی از مرز ایران و ارمنستان مستقر هستند و شبکه ریلی ارمنستان نیز تحت مدیریت شرکتی وابسته به راه‌آهن روسیه قرار دارد.
در همین راستا، مسکو اعلام کرده است که پیشبرد پروژه‌ای در منطقه‌ای که نیروهای روسی در آن حضور دارند، بدون در نظر گرفتن منافع و دیدگاه‌های کرملین امکان‌پذیر نخواهد بود. با این حال، ایروان نیز اعلام کرده که مشارکت روسیه در پروژه TRIPP در حال حاضر در دستور کار مذاکرات دوجانبه قرار ندارد. بر این اساس، تعیین حدود نقش مسکو در این کریدور، یکی از چالش‌های مهم پیش روی توافق میان آمریکا، ارمنستان و روسیه برای اجرای این پروژه خواهد بود.
جاده ترامپ تهدیدی برای امنیت ملی ایران؛ ضرورت بازنگری در سیاست قفقازی
ایران نیز به دلایل مشابه، از تحولات مرتبط با این پروژه متأثر خواهد شد. برخی تحلیلگران معتقدند اجرای TRIPP می‌تواند به تغییر مرجع نظم‌دهی به پرونده قفقاز از مسکو به واشنگتن منجر شود. در چنین شرایطی، ورود مستقیم آمریکا به معادلات مرزی شمالی ایران و تلاش برای کاهش اهمیت کریدورهای جنوبی عبوری از ایران و خلیج فارس، تهدیدی جدی برای موقعیت ترانزیتی کشور به شمار می‌رود.
در مجموع، ابعاد ژئوپلیتیکی تحولات اخیر در قفقاز جنوبی فراتر از احداث چند مسیر حمل‌ونقل و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی است. واشنگتن در فاصله‌ای هزاران کیلومتری از مرزهای خود، در حال تثبیت جایگاه و ایجاد پایگاهی برای اثرگذاری بر معادلات قفقاز جنوبی است؛ اقدامی که می‌تواند چالش‌هایی جدی برای دو رقیب دیرینه آمریکا، یعنی ایران و روسیه، ایجاد کند.
با توجه به تحولات شکل‌گرفته در منطقه پس از جنگ ۴۰ روزه و جایگاه جدید ایران در معادلات منطقه‌ای، ضروری است رویکرد جمهوری اسلامی ایران در قبال پرونده قفقاز نیز متناسب با شرایط جدید مورد بازنگری قرار گیرد. در این چارچوب، تقویت نقش‌آفرینی ایران و اتخاذ رویکردی متفاوت و مبتنی بر موضع قدرت می‌تواند در جلوگیری از شکل‌گیری و گسترش فعالیت‌های مغایر با امنیت ملی کشور در این منطقه تأثیرگذار باشد.
۱۰:۳۷ - ۱۴۰۵/۰۸/۱۸
نظر شما