خبرگزاری مهر، گروه استان ها: شهید سید علی‌اکبر حاج‌سیدجوادی، معروف به مصطفی، از فرماندهان برجسته دوران دفاع مقدس در استان قزوین بود که ویژگی‌های اخلاقی، توانمندی‌های نظامی و شیوه متفاوت فرماندهی‌اش، او را به چهره‌ای متمایز در میان رزمندگان تبدیل کرده بود. او فرمانده‌ای نبود که مسئولیتش را تنها به روزهای حضور در خط مقدم محدود کند؛ بلکه حتی در زمان بازگشت گردان به شهر و روزهای مرخصی نیز مدیریت نیروها، رسیدگی به مشکلات رزمندگان و حفظ انسجام مجموعه را دنبال می‌کرد.
محمدجواد حضرتی‌ها، از همرزمان شهید حاج‌سیدجوادی، در روایت خاطرات خود از این فرمانده شهید، به ابعاد کمتر گفته‌شده‌ای از شخصیت او می‌پردازد؛ از روحیه خجالتی، نظم و انضباط مثال‌زدنی و قدرت جذب نیروها گرفته تا تسلط بر مأموریت‌های تخصصی نظامی، شناخت جریان‌های سیاسی و مذهبی لبنان و نفوذ معنوی‌اش در میان مردم آن کشور. او معتقد است شهید علی اکبر حاج‌سیدجوادی که دوستان و خانواده او را مصطفی خطاب می کردند نقطه عطفی در فرماندهی نیروهای قزوین بود و سطح فرماندهی را در دوران دفاع مقدس ارتقا داد.
*اگر بخواهید از ویژگی‌های شخصیتی شهید مصطفی حاج‌سیدجوادی شروع کنید، چه تصویری از ایشان در ذهن دارید؟
مولانا می‌فرماید: «یک دهان خواهم به پهنای فلک تا بگویم شرح آن رشک ملک». آیا انسان می‌تواند به جایگاهی برسد که فرشتگان به او غبطه بخورند؟ قرآن کریم این موضوع را تبیین کرده است؛ انسان اگر به مقامی که خداوند برایش تعیین کرده برسد، می‌تواند از فرشتگان برتر باشد و اگر خود را به شیطان بسپارد، از حیوان نیز فروتر خواهد شد.
آقا مصطفی واقعاً مصداق انسانی بود که می‌توانست مایه رشک ملائک باشد. از همان نخستین مأموریتش در جزیره مینو، در سال ۱۳۵۹ و پس از آغاز جنگ تحمیلی رژیم بعث علیه کشورمان، ویژگی‌های متفاوتی از خود نشان داد.
مصطفی کشتی‌گیر و ورزشکار بود. خدا رحمت کند کریم‌آقای سیدجوادی را که می‌گفت اگر مصطفی کشتی را ادامه می‌داد، قهرمان جهان می‌شد. آشنایی من با مصطفی هم به‌واسطه کشتی بود؛ یعنی کتکی که از او خوردم! واقعاً قدرت بدنی زیادی داشت. حاج مرتضی هم به یاد دارند که گاهی در اتاق پذیرایی منزلشان، وقتی قرار به زورآزمایی می‌شد، مصطفی می‌گفت سه نفری بیایید!
بدنی ورزیده و روحی بسیار متعالی داشت. در عین حال، بسیار خجالتی و کم‌حرف بود. وقتی موضوعی مطرح می‌شد، صورتش سرخ می‌شد و به اصطلاح لپ‌هایش گل می‌انداخت. او از آن دسته افرادی بود که مردم را با عمل خود دعوت می‌کرد، نه صرفاً با سخنرانی و توصیه. همان مضمون قرآنی که می‌فرماید مردم را با غیر زبانتان دعوت کنید.
*این روحیه عملی و اخلاقی شهید در رفتار فرماندهی و ارتباطش با نیروها چگونه نمود پیدا می‌کرد؟
یکی از نمونه‌هایش رعایت نظم و انضباط در محوطه گردان بود که دوستان هم به آن اشاره کرده‌اند. من معتقدم آقا مصطفی یک نقطه عطف در فرماندهی نیروهای قزوین بود. فکر می‌کنم در جلسه‌ای که برای مسجد کبیر داشتیم نیز این موضوع را مطرح کردم؛ فرماندهی در دوران دفاع مقدس را می‌توان به قبل از آقا مصطفی و بعد از آقا مصطفی تقسیم کرد.
همه فرماندهانی که در آن دوران حضور داشتند، از دوستان و رفقای ما بودند و هرکدام ویژگی‌های ممتازی داشتند؛ برای مثال، آقا مهدی افشار شخصیت برجسته‌ای بود، اما آقا مصطفی سطح فرماندهی را در میان نیروهای قزوین بسیار بالاتر برد.
دلیلش این بود که بسیاری از فرماندهان در جبهه فرماندهی می‌کردند و وقتی گردانشان به مرخصی یا پایان مأموریت بازمی‌گشت، کار گردان عملاً متوقف می‌شد. البته برخی فرماندهان حتی در دوران مرخصی هم به رزمندگان رسیدگی می‌کردند. برای نمونه، آقا مهدی شال در دوران مرخصی یا زمانی که برای درمان در قزوین بود، پیگیر مشکلات درمانی بچه‌های مجروح می‌شد. خدمتی هم که به شهید مجید نبی کرد، واقعاً کم‌نظیر بود؛ از بستری کردن او در آسایشگاه ثارالله تا گرفتن وقت از بهترین پزشکان تهران و همراهی با ما برای پیگیری درمان.
اما آقا مصطفی کار متفاوتی انجام می‌داد؛ او گردان را حتی در شهر هم مدیریت می‌کرد و مأموریت گردان را با بازگشت به مرخصی تمام‌شده نمی‌دانست.
یکی از ابتکارات او اعزام‌های گردانی بود. در اعزام خیبر، اگر به تصاویر آن مراسم نگاه کنید، می‌بینید حاج مرتضی افشار مداحی می‌کند و جمع زیادی از بچه‌ها سینه می‌زنند. حدود ۹۰ درصد حاضران از نیروهای سپاه بودند. آقا مصطفی این برنامه را به شکلی سامان داده بود که گردان از معراج شهدا به سمت خط حرکت می‌کرد، نوحه‌خوانی و عزاداری انجام می‌شد و ستون نیروها با نظم خاصی تا گلزار شهدا حرکت می‌کرد.
خودش از انتهای ستون تا ابتدای آن را کنترل می‌کرد و بر نظم و انضباط کار نظارت داشت. این رفتار به‌تنهایی یک دعوت عملی بود. بسیاری از کسانی که بعدها به جمع رزمندگان پیوستند، تحت تأثیر همین رفتارها جذب شدند.
*شهید حاج‌سیدجوادی چه ویژگی‌ای داشت که می‌توانست این‌گونه بر نیروها تأثیر بگذارد و آن‌ها را جذب کند؟
قدرت جاذبه بسیار بالایی داشت. این مسئله برای یک فرمانده اهمیت زیادی دارد. فرمانده باید کاریزمایی داشته باشد که نیرو به او اعتماد کند. اگر فرماندهی فاقد این قدرت معنوی و توانایی مدیریتی باشد، نمی‌تواند مجموعه خود را به‌درستی اداره کند.
آقا مصطفی در این زمینه نمره‌اش از صد، صدوبیست بود!
برای نمونه، علی آتشگران را در نظر بگیرید. او سن کمی داشت، اما بسیار شجاع و مؤدب بود. مصطفی ابتدا قبول نمی‌کرد که او وارد جبهه شود و می‌گفت فعلاً باید درس بخوانی. اما علی آن‌قدر اصرار کرد که مصطفی به شوخی می‌گفت این علی من را از رو برد!
در نهایت برای اینکه این نوجوان را به‌درستی پرورش دهد، او را به‌عنوان پیک خودش انتخاب کرد. علی دیگر از آقا مصطفی جدا نمی‌شد. یک‌بار به شوخی به او گفتم: این قبل از تو رفیق ما بود؛ چرا این‌قدر به تو وابسته شده است؟
این‌ها نشان می‌دهد که مصطفی علاوه بر قدرت فرماندهی، در شناخت استعدادها و پرورش نیروها هم توانایی ویژه‌ای داشت.
*در مأموریت‌های نظامی، به‌ویژه در لشکر ۱۷ علی‌بن‌ابیطالب(ع)، چه شناختی از توانمندی‌های تخصصی و جامعیت شهید مصطفی وجود داشت؟
در مأموریت مهاباد سال ۱۳۶۳، خاطره‌ای دارم که به‌خوبی این ویژگی را نشان می‌دهد. مصطفی دو مأموریت در مهاباد داشت؛ یکی در سال ۱۳۶۰ که از ناحیه پا مجروح شد و دیگری در سال ۱۳۶۳ که یک مأموریت تاکتیکی برای لشکر ۱۷ بود. البته موقعیت اصلی عملیات در جای دیگری قرار داشت و در نهایت آن تحولات به شهادت آقا مهدی زین‌الدین منجر شد.
در آن مقطع برای من مشکلی پیش آمده بود و نمی‌توانستم به منطقه بروم. آقا مصطفی خیلی تلاش کرد و در نهایت با روشی که خودش صلاح می‌دانست، قراری گذاشتیم و به منطقه رفتیم.
در آنجا خدمت شهید اسماعیل صادقی، مسئول ستاد لشکر، رسیدیم. آقا مهدی زین‌الدین هم نکاتی را مطرح کردند. در میانه صحبت، آقا مصطفی کاری برایش پیش آمد و از جلسه بیرون رفت.
بعد از رفتن او، آقا مهدی به من گفت: «این آ سید مصطفی، خلاصه لشکره!»
برایم جالب بود که چنین تعبیری به کار برد. توضیح داد که اگر مسئول تخریب من مشکلی پیدا کند، این مصطفی کار تخریب را انجام می‌دهد؛ اگر مسئول اطلاعات مشکلی داشته باشد، او می‌تواند مسئولیت اطلاعات را بر عهده بگیرد و اگر در طرح و برنامه مشکلی پیش بیاید، مصطفی از عهده آن برمی‌آید.
این جامعیت در آقا مصطفی واقعاً کم‌نظیر بود. در حوزه‌های مختلف نظامی تجربه و توانایی داشت و همین مسئله او را به فرماندهی متمایز تبدیل کرده بود.
*یکی از حوزه‌های تخصصی شهید، فعالیت‌های تخریب بود. خاطره‌ای از دقت و توانایی او در این زمینه دارید؟
بله، خاطره‌ای دارم که مربوط به سال‌های ابتدایی جنگ و زمانی است که جریان ترورها هم بسیار پررنگ بود.
علیرضا قاسمی که بعدها مسئول تخریب لشکر شد، در آن مقطع همراه ما بود. آقا مصطفی به ما مأموریت داد تا برای پل سیدخندان برآورد انجام دهیم و مشخص کنیم چه مقدار مواد منفجره و در چه نقاطی باید قرار بگیرد.
هرکدام از نیروها مأمور شدند بخشی از پل را بررسی و برآورد کنند. ما در جریان این مأموریت به نیروهای امنیتی مشکوک شدیم و دستگیرمان کردند. من و علیرضا قاسمی را جداگانه بازجویی کردند.
آقا مصطفی به ما تأکید کرده بود که درباره اینکه از کجا آمده‌ایم و برای چه کاری آنجا هستیم، چیزی نگوییم. نیروهایی که از ما بازجویی می‌کردند از این موضوع ناراحت بودند و می‌گفتند اگر زودتر توضیح می‌دادید، می‌توانستیم کارمان را انجام دهیم؛ اما مصطفی به‌شدت بر خویشتن‌داری و رازداری تأکید داشت.
بعدها وقتی برآوردهای ما را بررسی کردند، علیرضا قاسمی که خودش از نیروهای متخصص تخریب بود، گفت محاسبات آقا مصطفی از همه دقیق‌تر بوده است.
حدود ۳۵ نفر در آن مأموریت حضور داشتیم و به گروه‌های سه‌نفره تقسیم شده بودیم. با وجود اینکه افراد مختلفی مأمور بررسی بخش‌های گوناگون شده بودند، دقیق‌ترین محاسبه را مصطفی انجام داده بود.
این دقت و توانمندی در کنار سایر ویژگی‌های او واقعاً قابل توجه بود.
*شهید حاج‌سیدجوادی علاوه بر توانایی‌های نظامی، در فعالیت‌های فرهنگی و هنری هم استعداد داشت. این وجه از شخصیت او چگونه بود؟
بله، آقا مصطفی در سال ۱۳۶۲ در یک کار تئاتری با عنوان «حدیث عشق» هم فعالیت داشت. برای اینکه تأثیرگذاری صحنه بیشتر شود، خودش وسایل و تجهیزات مورد نیاز را می‌ساخت و برای اجرای صحنه‌های انفجار، تمهیدات لازم را فراهم می‌کرد.
یک‌بار برای اجرای این کار، ترکیبی از شکر، زرنیخ و چند ماده دیگر آماده کرده بود. قرار بود مواد با استفاده از یک وسیله فشاری به نام یک‌دوسه مخلوط شود. این وسیله باید با فشار مشخصی کار می‌کرد و مادر من هم تأکید کرده بود که باید سه ثانیه فشار روی آن وارد شود تا مواد به‌خوبی ترکیب شوند.
اما همان وسیله در خانه ما منفجر شد! خوشبختانه به خود مصطفی آسیبی نرسید، ولی بخشی از قطعات آن به در آشپزخانه برخورد کرد و در را سوراخ کرد. آن اتفاق برایمان خاطره‌ای شد که بعدها بارها به آن خندیدیم.
مصطفی نقاشی هم بلد بود. ما در اوایل جنگ به خانه‌ای در خیابان فلسطین رفته بودیم و فردای آن روز متوجه شدیم که با موتور خود بتونه، رنگ و روغن جلا آورده است.
در سوراخ‌شده را بتونه کرد، زیرسازی انجام داد، روغن زد و آن را رنگ‌آمیزی کرد. بعد از خانم خانه پرسید: اگر تأیید می‌کنید، بقیه درها را هم رنگ کنم!
این خاطره شاید در ظاهر ساده باشد، اما نشان می‌دهد آقا مصطفی چقدر به جزئیات توجه داشت. او در هر کاری که وارد می‌شد، تلاش می‌کرد آن را به بهترین شکل انجام دهد.
*در حوزه برنامه‌ریزی عملیاتی و تعامل با سایر نیروها، چه ویژگی‌هایی باعث شده بود شهید زین‌الدین و فرماندهان لشکر اعتماد ویژه‌ای به او داشته باشند؟
یکی از دلایل انتخاب گردان حضرت رسول(ص) برای ادغام با گردان ارتش، اشراف نظامی آقا مصطفی بر مباحث نظری عملیات و توانایی او در انتقال این مباحث بود.
شهید زین‌الدین می‌دانست تنها کسی که می‌تواند فرمانده گردان ارتشی را با خود همراه کند و زمینه تبعیت او از ساختار عملیاتی را فراهم آورد، آقا مصطفی است.
خود مصطفی تعریف می‌کرد که وقتی با فرماندهان گردان‌های ارتش صحبت می‌کردیم و مباحث عملیاتی را توضیح می‌دادم، آن‌ها با تعجب نگاه می‌کردند و بعضی‌هایشان یادداشت برمی‌داشتند.
این میزان تسلط به مباحث نظامی، در کنار تجربه عملیاتی و قدرت مدیریت نیروها، ویژگی خاصی به او داده بود.
یک‌بار هم بعد از جلسه‌ای که خدمت آقا مهدی زین‌الدین داشتیم، از محوطه بیرون آمدیم. شهید اسماعیل صادقی را به خاطر دارم که اورکتش را روی دوشش انداخته بود و هوا هم نسبتاً سرد بود. من کتانی پوشیده بودم. اسماعیل صادقی به من گفت اگر می‌خواهی در این گردان با آقا مصطفی بمانی، باید پوتین بپوشی!
این هم نشان می‌داد که نظم و انضباط در گردان مصطفی تا چه اندازه جدی بود.
در همان جلسه، آقا مهدی زین‌الدین هنگام معرفی گردان به برادر محسن گفته بود: «ما همه اعتبار لشکر را گذاشته‌ایم توی این اسماعیل.» این تعبیر نیز نشان‌دهنده جایگاه و اهمیت فرماندهان و نیروهای آن مجموعه بود.
*شهید حاج‌سیدجوادی در مأموریت لبنان نیز حضور داشت. از فعالیت‌ها و تأثیرگذاری او در آن مأموریت چه خاطراتی دارید؟
آقا مصطفی در هر جایی که حضور پیدا می‌کرد، بهترین عملکرد خودش را ارائه می‌داد. در لبنان هم همین‌طور بود و تأثیرگذاری بسیار زیادی داشت.
او خیلی اهل نوشتن نبود و نامه‌هایش هم معمولاً کوتاه بود؛ اما برای من جزوه‌ای نوشت که بعد از ۴۳ سال هنوز یکی از بهترین منابع برای شناخت لبنان است.
این جزوه حدود ۸۰ صفحه داشت و در آن تاریخ لبنان، جریان‌های سیاسی، گروه‌های مختلف، طوایف و مسائل مذهبی این کشور را با حوصله و دقت توضیح داده بود. چون قرار بود ما مأموریت خودمان را در آنجا دنبال کنیم، این اطلاعات برایمان اهمیت زیادی داشت.
آقا مصطفی در لبنان هم شخصیت اثرگذاری داشت. خودش می‌گفت با اصرار از من می‌خواستند که امام جماعت شوم. از زحله تا زبدانی و بعلبک رفت‌وآمد داشتیم. پایگاه ما در زبدانی سوریه بود، اما به مناطق مختلف لبنان هم سر می‌زدیم.
او می‌گفت مردم آنجا از ما می‌خواستند که نماز جماعت را اقامه کنیم. حتی در مواردی که آن‌ها نماز را شکسته می‌خواندند، مصطفی هم مطابق شرایط نماز را شکسته می‌خواند. به او می‌گفتند شما شیعه هستید و فقه و فقیه دارید و می‌دانید که باید نماز را شکسته بخوانید؛ اما ما هر کاری شما انجام دهید، همان کار را انجام می‌دهیم.
این میزان از اعتماد و نفوذ معنوی واقعاً کم‌نظیر بود. سؤال این است که چرا چنین حرفی را به دیگران نمی‌زدند؟ دلیلش شخصیت، رفتار و جایگاه معنوی آقا مصطفی بود.
او در هر مأموریتی که حضور داشت، بهترین نسخه از خودش را ارائه می‌کرد و همین مسئله باعث می‌شد در میان نیروها و حتی مردم مناطق مأموریت، تأثیرگذاری ویژه‌ای داشته باشد.
*شما از معدود افرادی هستید که در شناسایی پیکر شهید مصطفی حاج‌سیدجوادی اطمینان کامل داشتید. چه اتفاقی باعث شد پیکر او را با چنین اطمینانی شناسایی کنید؟
در میان شهدای مفقودالاثری که پیکرهایشان بازمی‌گشت، تنها کسی که با یقین و اطمینان توانستم تشخیص بدهم پیکرش متعلق به خودش است، آقا مصطفی بود.
ماجرا به مأموریت پیش از عملیات بدر برمی‌گردد. علی‌آقای قلی‌پور می‌گفت که آقا مصطفی را نخواسته بودند؛ لشکر او را خواسته بود، اما محور مأموریتش نمی‌خواست. لشکر برای انجام مأموریتی به او یک دستگاه تویوتا داده بود.
مصطفی به قزوین آمد و با رضا اکبری به چند نقطه رفتیم. از جمله خدمت مرحوم حاج‌آقای حلیمی رسیدیم. برای نیروهای تخریب به قیچی‌های بزرگ مخصوص بریدن سیم خاردار نیاز داشتیم. یک‌سری خریدها را نمی‌خواستند در قم و تهران انجام دهند تا مأموریت لو نرود؛ به همین دلیل لشکر این کار را به آقا مصطفی سپرده بود.
یک دستگاه تویوتا در اختیارش گذاشته بودند و او خودرو را از وسایل مورد نیاز مأموریت پر کرده بود.
از طرف دیگر، درختان میوه خانه‌شان هم بسیار پربار بود. خدا رحمت کند مادر بزرگوارش را که چند چین از میوه‌ها را برای مصطفی کنار گذاشته بودند. او دو پاکت بزرگ از همان میوه‌ها هم برداشت و شب، بعد از نماز مغرب و عشا، به منزل ما آمد.
نشستیم و شوخی کردیم. مادرم هم شام ساده‌ای آماده کرد. در همین میان، مصطفی برای تجدید وضو یا استفاده از سرویس بهداشتی رفت. من در اتاق کناری بودم که شنیدم از مادرم پرسید: «حاج‌خانم، جوراب من را چه کار کردی؟»
وقتی مصطفی از صبح راه افتاده بود، کمی از نوک جورابش سوراخ شده بود. مادرم یک جفت جوراب نو جلوی دستشویی گذاشته بود تا از آن استفاده کند؛ اما مصطفی اصرار داشت که جوراب خودش را آورده است. در نهایت جوراب خودش را برداشت و همان را پوشید.
همین جزئیات بعدها برای من اهمیت پیدا کرد. وقتی پیکر او را آوردند، وضعیت لباس و تجهیزاتش را به یاد داشتم. یقه اورکتش به همان شکل بالا آمده بود و ترکش هم به همان قسمت برخورد کرده و اورکت را سوراخ کرده بود. همان‌طور که علی آریانپور به ما گفته بود، رفتیم و همه نهرهایی را که به آن منطقه منتهی می‌شد، جست‌وجو کردیم.
نکته عجیب این بود که همه اندام آقا مصطفی سالم بود و پیکر او به‌خوبی قابل شناسایی بود. از روی لباس، وضعیت جوراب و جزئیاتی که از آخرین دیدارمان در ذهن داشتم، با اطمینان فهمیدم که پیکر متعلق به خود اوست.
من دقیقاً ده سال پس از آن اتفاق، شعری برای آقا مصطفی سرودم که بخشی از آن را به یاد دارم.
شعر محمدجواد حضرتی‌ها در سوگ شهید مصطفی حاج‌سیدجوادی
آمد دوباره بازآمد در روزگار قحطی آیینه و چراغ
مردی که آفتاب، آیینه شکسته خورشید زخم
ستاره‌پوش‌ترین سرو، سرو آسمانی باغ
تعبیر «ستاره‌پوش» را از مرحوم محتشم گرفته‌ام؛ آنجا که درباره حضرت سیدالشهدا(ع) می‌گوید زخم از ستاره بر تنش افزون حسین می‌زد.
مصطفی در هر مأموریتی که حضور پیدا کرد، مجروح بازگشت؛ از مینو و مهاباد گرفته تا فتح‌المبین، رمضان، محرم، محرم مقدماتی و والفجر ۳. در همه این مأموریت‌ها مجروح شد تا سرانجام به شهادت رسید.
بعد از عملیات محرم، در بیمارستان آریای تهران، واقع در بلوار کشاورز، به دیدنش رفتم. پزشکان و پرستاران می‌گفتند اقدامات درمانی‌اش به پایان رسیده، اما او را ترخیص نمی‌کردند. می‌گفتند مادرش و خانواده‌اش منتظر هستند، اما این‌قدر دوستش داریم که دلمان نمی‌آید او را ترخیص کنیم.
روایت محمدجواد حضرتی‌ها نشان می‌دهد شهید سید علی‌اکبر حاج‌سیدجوادی تنها یک فرمانده توانمند در میدان نبرد نبود، بلکه با اخلاق، نظم، دانش نظامی، مسئولیت‌پذیری و نفوذ معنوی خود، الگویی ماندگار از فرماندهی و تربیت نیرو به‌جا گذاشت؛ شخصیتی که تأثیرگذاری‌اش به جبهه محدود نماند و در لبنان نیز ادامه یافت.
نظر شما