یادداشت مهمان - رمضانی : بارندگی‌های شدید نیمه آبان ۱۴۰۵ بار دیگر بخش‌هایی از کشور را با سیلاب مواجه کرد؛ در مازندران، معابر زیر آب رفتند و آب به مغازه‌ها نفوذ کرد و در لرستان، راه‌های ارتباطی ۱۵۸ روستا مسدود شد و برق ۱۲۰ روستا قطع شد. در استان‌های ایلام، همدان، قم، خوزستان و بوشهر نیز گزارش‌هایی از جاری‌شدن سیلاب و طغیان رودخانه‌ها منتشر شد. تکرار چنین رخدادهایی، پرسشی اساسی را مطرح می‌کند: چرا با وجود تجربه مکرر این پدیده، همچنان فاصله معناداری میان وقوع سیلاب و آمادگی زیرساختی، اقدامات پیشگیرانه و مدیریت مؤثر حوضه‌های آبخیز وجود دارد؟
مازندران نمونه روشنی از ضرورت آمادگی متناسب با شرایط اقلیمی است. در استانی که بارندگی از ویژگی‌های شناخته‌شده آن است، آب‌گرفتگی معابر را نمی‌توان صرفاً به غیرمنتظره‌بودن بارش نسبت داد. در شهرهایی مانند بابل، جاری‌شدن آب در معابر و نفوذ آن به مغازه‌ها، پرسش‌هایی درباره ظرفیت شبکه جمع‌آوری و دفع آب‌های سطحی، نگهداری مسیرهای زهکشی و برنامه‌ریزی شهری با شرایط بارندگی منطقه را مطرح می‌کند. مسدودبودن مسیرهای طبیعی جریان آب، ضعف شبکه زهکشی یا ساخت‌وساز در نقاط مستعد سیلاب می‌تواند پیامد بارش‌های شدید را تشدید کند. ازاین‌رو، مدیریت شهری باید بر شناخت نقاط آسیب‌پذیر، نگهداری مستمر زیرساخت‌ها و پیش‌بینی شرایط بارش شدید استوار باشد.
در مناطق کوهستانی لرستان، مسئله ابعاد دیگری دارد. انسداد راه‌های ارتباطی بر اثر رواناب، ریزش سنگ و رانش زمین نشان می‌دهد که ایمنی راه‌ها و زیرساخت‌ها باید با توجه به ویژگی‌های طبیعی حوضه‌های آبخیز بررسی شود. محل احداث راه، وضعیت پایداری دامنه‌ها، نحوه هدایت آب‌های سطحی و انتقال رسوبات، همگی در میزان آسیب‌پذیری مسیرها نقش دارند. بنابراین، مدیریت خطر سیلاب و رانش زمین را نمی‌توان به زمان وقوع حادثه و عملیات امدادی محدود کرد؛ بخش مهمی از آن به تصمیم‌هایی بازمی‌گردد که پیش از بارندگی و در فرایند توسعه زیرساخت‌ها گرفته می‌شوند.
در تحلیل بارش‌های شدید، نقش نوسان‌های اقلیمی از جمله پدیده ال‌نینو نیز مطرح است. ال‌نینو با تغییر الگوهای دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی، می‌تواند بر گردش جو و الگوهای بارش در مناطق مختلف جهان اثر بگذارد؛ اما شدت و جهت این اثر در همه مناطق یکسان نیست. بنابراین، نمی‌توان سیلاب‌های نیمه آبان را صرفاً به ال‌نینو نسبت داد و تعیین سهم احتمالی آن به بررسی داده‌های هواشناسی و الگوهای منطقه‌ای بارش نیاز دارد. حتی اگر شرایط اقلیمی زمینه وقوع بارش‌های شدید را فراهم کند، میزان خسارت همچنان به وضعیت حوضه‌های آبخیز، تغییر کاربری اراضی، ظرفیت زیرساخت‌ها و کیفیت مدیریت سرزمین وابسته است.
در چنین شرایطی، عملکرد طرح‌های آبخیزداری باید با معیارهای روشن ارزیابی شود. تعداد پروژه‌های اجراشده، سازه‌های احداث‌شده یا اعتبارات هزینه‌شده، به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که این اقدامات تا چه اندازه توانسته‌اند خطر سیلاب و خسارت‌های ناشی از آن را کاهش دهند. این پرسش مطرح می‌شود که طرح‌ها در مقیاس حوضه آبخیز چه نتایج قابل‌اندازه‌گیری داشته‌اند و آیا شواهدی وجود دارد که اثربخشی آن‌ها را هنگام وقوع بارش‌های شدید تأیید کند؟
پاسخ به این پرسش، به ارزیابی‌های فنی و مستند نیاز دارد؛ ارزیابی‌هایی که وضعیت پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، فرسایش خاک، مداخلات انسانی و مسیر حرکت رواناب را در کنار طراحی و عملکرد سازه‌های آبخیزداری بررسی کنند. همچنین باید مشخص شود که هر طرح بر اساس چه مطالعاتی طراحی شده، چه محدوده‌ای را پوشش داده و در برابر رخدادهای شدید بارشی چه عملکردی داشته است. بدون انتشار چنین ارزیابی‌هایی، قضاوت درباره موفقیت یا ناکامی طرح‌ها دشوار خواهد بود.
مدیریت سیلاب نیز مسئولیت یک دستگاه یا یک بخش به‌تنهایی نیست. در شهرها، شبکه دفع آب‌های سطحی، حفظ مسیرهای طبیعی جریان آب و رعایت ملاحظات آبخیزداری در توسعه شهری اهمیت دارد. در حاشیه رودخانه‌ها، رعایت حریم قانونی و جلوگیری از گسترش ساخت‌وساز در پهنه‌های مستعد سیلاب ضروری است. در مناطق کوهستانی نیز ایمنی راه‌ها، پایداری دامنه‌ها و مدیریت رواناب باید در برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های عمرانی مورد توجه قرار گیرد. هماهنگی میان نهادهای مسئول منابع طبیعی، مدیریت شهری، راه‌سازی و مدیریت رودخانه‌ها، بخشی ضروری از کاهش خطر و خسارت است.
بارش‌های نیمه آبان نشان دادند که مواجهه با مخاطرات طبیعی نباید به ثبت میزان بارندگی، گزارش خسارت‌ها و امدادرسانی پس از حادثه محدود بماند. شناخت الگوهای بارش و بررسی نقش نوسان‌های اقلیمی، از جمله ال‌نینو، برای درک شرایط جوی ضروری است؛ اما تحلیل سیلاب زمانی کامل می‌شود که این عوامل در کنار وضعیت حوضه‌های آبخیز، تغییر کاربری اراضی و نحوه توسعه شهری و زیرساختی بررسی شوند. تفکیک سهم عوامل طبیعی از عوامل انسانی و مدیریتی، زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر سیلاب‌های آینده را فراهم می‌کند.
معیار موفقیت آبخیزداری، نه تعداد پروژه‌های اجراشده و اعتبارات هزینه‌شده، بلکه میزان کاهش خطر و خسارت در زمان وقوع بارش‌های شدید و سیلاب است. بارش‌های نیمه آبان بار دیگر ضرورت ارزیابی اثربخشی طرح‌ها و بازنگری در مدیریت حوضه‌های آبخیز، حریم رودخانه‌ها، توسعه شهری و اجرای زیرساخت‌ها را نشان دادند. آبخیزداری زمانی به نتیجه می‌رسد که اثر آن را بتوان در کاهش خسارت‌ها و افزایش ایمنی جوامع در معرض خطر مشاهده کرد.
نظر شما