خانواده در محاصره اندیشه‌های غربی؛ فقه اسلامی چه پاسخی دارد؟

خبرگزاری مهر، سرویس دین، حوزه و اندیشه، مهدیس میرزائی اعتمادی؛ اسلام زن را مربی جامعه می‌داند که از طریق تربیت فرزند و سالم نگاه داشتن کانون خانواده، جامعه را ساخته و از سویی دیگر خود نیز در شئون مختلف حضور، در این جامعه مشارکت می‌کند. رهبرشهید ‌انقلاب‌اسلامی در این خصوص بیان می‌کنند: « آن‌که جوانان را تربیت می‌کند و در راه‌های گوناگون قرار می دهد در درجه‌ی اوّل مادر است. زن تنها خود به راهی نمی‌رود، مردها را هم در آن راه می‌برد».

خانواده عنصر اصلی و ستون بنیادین نظام اجتماعی در اسلام و زیست بوم فرهنگی-تاریخی ایران است. با وجود این خانواده در ایران تحت تأثیر تغییرات بسیار زیادی است که به لحاظ کمیت و کیفیت، ساختار خانواده و فرایندهای آن را متحول کرده است وهمواره محل تلاقی مباحث علمی، فقهی و اجتماعی بوده است.

کتاب «فقه نظام جامع خانواده» با درک این ضرورت، پا را از یک مجموعه احکام فقهی صرف فراتر گذاشته و با نگاهی تلفیقی به «نظام تکوین» (خلقت) و «نظام تشریع» (قوانین الهی)، به دنبال ارائه یک الگوی کامل و نظام‌مند برای مدیریت زندگی خانوادگی در دنیای امروز است. این کتاب در سه فصل اصلی، مسیر کاملی را از مبانی نظری تا راهکارهای عملیاتی طی کرده است.

از خلقت تا تشریع، یکپارچگی نظام الهی

سید منذر حکیم، نویسنده کتاب در فصل نخست با عنوان «خانواده در نظام خلقت، تکوین و تشریع»، با نگاهی عمیق به آیات قرآن کریم، به دنبال اثبات این حقیقت است که نظام تشریع کاملاً هماهنگ با نظام تکوین و سرشت انسان طراحی شده است. این بخش با بررسی مفاهیمی چون «نظام احسن در آفرینش»، «ربوبیت خداوند» و «هدایت تکوینی و تشریعی»، نشان می‌دهد که چگونه احکام اسلامی در حوزه خانواده نه دستوراتی تحمیلی، بلکه پاسخی به نیازهای فطری بشر هستند. مؤلف با استناد به آیات قرآن، بر لزوم توجه به «اهداف تشریع» تأکید می‌کند و معتقد است بدون درک این اهداف، استنباط فقهی در حوزه خانواده ناقص خواهد ماند.

فصل دوم کتاب با عنوان «مبانی فقهی»، یکی از تخصصی‌ترین و در عین حال راهبردی‌ترین بخش‌های اثر است. سید منذر حکیم در این فصل، ضمن بررسی احکام و قواعد فقهی، به بحث چالش‌برانگیز «ثابت و متغیر در اجتهاد» ورود می‌کند. او با تأکید بر ظرفیت‌های عظیم فقه شیعه، نشان می‌دهد که چگونه فتح باب اجتهاد و توجه به مقتضیات زمان و مکان، می‌تواند فقه خانواده را از یک نگاه صرفاً فردی به یک «نظام اجتماعی» ارتقا دهد. بررسی مباحثی چون تأثیر زمان و مکان بر احکام، روش‌شناسی کشف روش کشف موضوعات از مفاد ادله، و رابطه استظهار و استنباط، از جمله نوآوری‌های این فصل است.

نظام سه‌گانه تشکیل، مدیریت و انحلال خانواده

در فصل سوم که می‌توان آن را میوه و ثمره تلاش علمی نویسنده دانست، الگوی عملیاتی «نظام جامع خانواده در اسلام» ارائه می‌شود. مؤلف معتقد است خانواده به عنوان یک «کانون اجتماعی زنده»، نیازمند یک نظام مدیریتی منسجم است. از این رو، نظام خانواده را به سه زیرمجموعه اساسی تقسیم می‌کند: «نظام تشکیل خانواده»، «نظام مدیریت خانواده» و «نظام انحلال خانواده». این تفکیک هوشمندانه به خواننده کمک می‌کند تا درک کند اسلام برای هر مرحله از عمر خانواده - از انتخاب همسر و عقد ازدواج تا مدیریت اقتصادی، تربیت فرزند و حتی چگونگی مواجهه با بحران طلاق - برنامه و الگوی مشخصی دارد. این نگاه سیستمی، فقه خانواده را از پراکندگی نجات داده و به صورت یک مجموعه به هم پیوسته ارائه می‌دهد.

آنچه این کتاب را به اثری فراتر از یک متن درسی تبدیل می‌کند، نگاه آسیب‌شناسانه و تمدنی نویسنده به مقوله خانواده است. در مقدمه این اثر، هدف از تألیف، ارائه پاسخی علمی و نظام‌مند به هجوم اندیشه‌های غربی و انسان‌محور عنوان شده که بنیان‌های خانواده سنتی را هدف قرار داده‌اند. نویسنده با تکیه بر مبانی اصیل اسلامی و با الهام از نظریه «نظام اجتماعی اسلام» شهید سید محمدباقر صدر، تلاش کرده تا الگویی بومی و کارآمد برای جامعه اسلامی ارائه دهد. کتاب با بررسی مسائل مستحدثه و چالش‌های جدید، مانند اشتغال زنان، حقوق و تکالیف متقابل زوجین، و آسیب‌شناسی روابط خانوادگی، به دنبال تحقق «تمدن اسلامی» بر پایه تحکیم نهاد خانواده است.

«فقه نظام جامع خانواده» با پرهیز از نگاه صرفاً نظری، تلاش کرده است تا پلی بین حوزه علمیه و جامعه واقعی بزند.

نویسنده با بهره‌گیری از روش استنباطی و تطبیق مسائل فقهی با نیازهای روز، این کتاب را به منبعی ارزشمند برای زوج‌های جوان، مشاوران خانواده و پژوهشگران حوزه علوم اجتماعی تبدیل کرده است.

بر اساس اطلاعات مندرج در شناسنامه کتاب، این اثر با تدوین و نگارش محمد رضا میرزایی راوندی، محمد امین مهدی‌زاده و علی زمزم، در ۱۰۰۰ نسخه، نوبت چاپ اول سال ۱۴۰۳، در قطع وزیری و توسط انتشارات «منهاج علم» منتشر شده است. علاقه‌مندان می‌توانند برای تهیه این کتاب یا کسب اطلاعات بیشتر به وب‌سایت رسمی ناشر به نشانی www.menhajelm.ir مراجعه کنند.