به گزارش خبرنگار مهر، جشنواره هنرهای تجسمی جوانان در سی‌وسومین دوره خود، بار دیگر فرصتی برای گردهم‌آمدن هنرمندان جوان از نقاط مختلف کشور فراهم کرده است؛ رویدادی که اهمیت آن تنها به انتخاب آثار برتر و معرفی استعدادهای تازه محدود نمی‌شود. آنچه در گفتگو با استادان، داوران و اعضای شورای سیاستگذاری جشنواره برجسته می‌شود، پرسشی اساسی‌تر است: پس از شناسایی استعدادها، چه مسیری برای رشد، آموزش و ادامه فعالیت حرفهای آنها فراهم خواهد شد؟ جشنواره هنرهای تجسمی جوانان را نمی‌توان صرفاً رویدادی برای رقابت و انتخاب برگزیدگان دانست.
ویژگی کارگاهی این جشنواره، حضور هنرمندان جوان از شهرها و مناطق مختلف کشور در کنار استادان و هنرمندان باتجربه و امکان تجربه مستقیم فرایند خلق اثر، آن را به فضایی متفاوت تبدیل کرده است؛ فضایی که در آن، آموزش، گفتگو، مواجهه با نگاه‌های گوناگون و شناخت ظرفیت‌های فردی می‌تواند به اندازه انتخاب نهایی آثار اهمیت داشته باشد. با این حال، اهمیت چنین رویدادی زمانی روشن‌تر می‌شود که از سطح چند روز فعالیت کارگاهی فراتر برویم و به تأثیر آن بر آینده هنرمندان جوان فکر کنیم. آیا جشنواره می‌تواند به نقطه شروعی برای ورود استعدادهای تازه به جریان حرفهای هنر تبدیل شود؟ آیا شناسایی یک هنرمند، بدون فراهم‌کردن امکان ادامه مسیر، دستاورد کافی به شمار می‌رود؟ و اساساً در روزگاری که مسیرهای آموزش و تولید هنر تغییر کرده‌اند، باید از یک جشنواره هنری چه انتظاری داشت؟
فراتر از رقابت؛ جشنواره به‌مثابه یک فضای یادگیری
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جشنواره هنرهای تجسمی جوانان، فاصله‌گرفتن از الگوی رایج رویدادهای نتیجه‌محور و تمرکز بر تجربه کارگاهی است. در بسیاری از جشنواره‌ها، محصول نهایی و نمایش آثار در مرکز توجه قرار دارد، اما در این رویداد، فرایند شکل‌گیری اثر و ارتباط مستقیم شرکت‌کنندگان با استادان نیز جایگاهی محوری پیدا می‌کند.
هدف نهایی در جشنواره تجسمی جوانان نباید تولید چهره‌هایی باشد که زودهنگام در جایگاه نخبگان قرار می‌گیرند
بهرام کلهرنیا هنرمند طراح و مدرس هنر، با تأکید بر مسئولیت فرهنگی و اجتماعی جشنواره، معتقد است دوره جوانی زمان شکل‌گیری تصمیم‌های بنیادین زندگی است و رویدادی مانند جشنواره می‌تواند در شناسایی و هدایت استعدادها نقش داشته باشد. با این حال، از نگاه او، شناسایی استعداد نباید پایان کار باشد؛ بلکه باید آغاز فرایندی برای پرورش و رساندن آن به مرحله بلوغ تلقی شود.
وی با یادآوری تجربه مواجهه با جوانی مستعد از منطقه‌ای محروم که به‌رغم دسترسی محدود به امکانات آموزشی، توانایی چشمگیری در طراحی داشت، بر ضرورت توجه به استعدادهایی تأکید می‌کند که ممکن است در ساختارهای معمول آموزشی و هنری کمتر دیده شوند.
کلهرنیا در عین حال نسبت به شتاب‌زدگی در معرفی هنرمندان جوان با عنوان‌هایی مانند «نابغه» هشدار داد و گفت: چنین برچسب‌هایی می‌توانند روند طبیعی رشد آنها را مختل کنند. هدف نهایی نباید تولید چهره‌هایی باشد که زودهنگام در جایگاه نخبگان قرار می‌گیرند، بلکه باید به پرورش انسان‌هایی توجه کرد که نسبت به جامعه، طبیعت و جهان پیرامون خود مسئولیت‌پذیر باشند.
این نگاه با دیدگاه سمیه رمضان‌ماهی عضو شورای سیاستگذاری جشنواره و استاد فلسفه هنر، از زاویه‌ای دیگر تکمیل می‌شود. وی جشنواره را نهادی واسطه میان آموزش دانشگاهی و میدان حرفهای هنر دانست و توضیح داد: این فضا می‌تواند هنرمندان جوان را از محیط‌های محدود آموزشی خارج کند و در معرض تجربه‌ها، دیدگاه‌ها و شیوه‌های کاری متفاوت قرار دهد. گردهم‌آوردن هنرمندانی با پیشینه‌های جغرافیایی، آموزشی و تکنیکی گوناگون، نوعی «تنش خلاق» ایجاد می‌کند؛ مواجهه‌ای که می‌تواند فرض‌های پیشین افراد درباره توانایی‌های خود را به چالش بکشد و زمینه شکل‌گیری ایده‌های تازه را فراهم کند. در این میان، نقش استادان نیز به انتقال صرف اطلاعات فنی محدود نمی‌شود. نقد زنده آثار، پرسش درباره انتخاب‌های هنری و ضرورت توضیح‌دادن ایده‌ها، به هنرجویان کمک می‌کند تا نسبت به کار خود آگاهانه‌تر برخورد کنند و بتوانند از تصمیم‌هایشان دفاع کنند. به این ترتیب، کارگاه به محیطی برای تمرین نگاه انتقادی و تقویت توانایی گفتگو درباره هنر تبدیل می‌شود.
جمشید حقیقت‌شناس هنرمند نقاش و مدرس کارگاه نقاشی جشنواره، نیز بر جنبه آموزشی تأکید کرد و گفت: جشنواره باید به هنرمندان جوان فکر کردن و خواندن اثر خود را بیاموزد؛ زیرا میان ایده‌ای که در ذهن هنرمند شکل می‌گیرد و آنچه در نهایت روی بوم یا در قالب یک اثر هنری ظاهر می‌شود، فاصله‌ای وجود دارد. هنرمند برای عبور از این فاصله، علاوه بر مهارت فنی، باید زبان مناسب بیان ایده خود را بشناسد و با تاریخ هنر و تجربه‌های پیشین آشنا باشد.
وی همچنین معتقد است تفکیک کامل کارگاه‌ها بر اساس رشته‌های هنری، ممکن است فرصت یادگیری متقابل را محدود کند. کنار هم قرار گرفتن نقاشی، سرامیک، خوشنویسی، نگارگری و دیگر شاخه‌ها می‌تواند به تبادل تجربه و آشنایی با زبان‌های متفاوت هنری منجر شود. همچنین، شنیدن دیدگاه دیگران اهمیت دارد و اگر اعضای یک جمع یاد بگیرند به حرفهای یکدیگر گوش دهند، امکان پیشرفت بیشتری خواهند داشت.
استعدادهایی که دور از مرکز باقی می‌مانند
یکی از محورهای تکرارشونده در گفتگوها، اهمیت حضور هنرمندان جوان از شهرها و مناطق مختلف کشور است. تمرکز امکانات آموزشی، ارتباطات حرفهای و فرصت‌های نمایش آثار در مراکز بزرگ، به‌ویژه تهران، باعث می‌شود بخشی از استعدادهای هنری در شهرهای کوچک‌تر کمتر دیده شوند. در چنین شرایطی، جشنواره‌ای که امکان حضور جوانان از سراسر کشور را فراهم می‌کند، می‌تواند نقش مهمی در کاهش فاصله میان هنرمندان و شبکه‌های حرفهای هنر داشته باشد.
جمال عرب‌زاده هنرمند نقاش و عضو هیئت علمی دانشگاه هنر بیان کرد: جشنواره تجسمی جوانان برای هنرمندان جوان، به‌ویژه کسانی که از شهرهای کوچک و مناطق دورتر می‌آیند، فرصتی برای سنجش واقعی توانایی‌ها و شناخت مسیر حرفهای است. این رویداد نباید تنها به چند روز کارگاه محدود شود؛ بلکه آشنایی با استادان و دیگر هنرمندان و شکل‌گیری ارتباطات اولیه حرفهای، از دستاوردهای مهم آن به شمار می‌رود.
بهنام کامرانی هنرمند و مدرس رسانه‌های هنری جدید، نیز فاصله هنرمندان شهرستان‌ها از جریان هنر معاصر را یکی از دغدغه‌های اصلی خود دانست و گفت: انگیزه من از حضور در جشنواره، بیش از هر چیز، امکان مواجهه با استعدادهایی بوده که به دلیل فاصله جغرافیایی از تهران، گالری‌ها و شبکه‌های حرفهای، کمتر در معرض دید قرار می‌گیرند. جشنواره برای این گروه، نوعی «دانشگاهی کوچک» است؛ فضایی برای آشنایی اولیه با تجربه‌های حرفهای؛ البته چند روز کارگاه نمی‌تواند جای آموزش مستمر و عمیق را بگیرد.
وی تاکید کرد: هنرمند باید بتواند رسانه مناسب را با توجه به ایده و مفهوم اثر انتخاب کند و صرف استفاده از فناوری یا ابزارهای تازه، به معنای خلق اثر، موفق نیست. شناخت ظرفیت رسانه، پژوهش و داشتن طرح و پیشنهاد روشن، از ضرورت‌های فعالیت در این حوزه است؛ موضوعی که با توجه به محدودیت آموزش دانشگاهی رسانه‌های جدید، اهمیت کارگاه‌های تخصصی را بیشتر می‌کند.
بهنام صدیقی، عکاس و مدرس کارگاه عکاسی، نیز کارگاهی بودن جشنواره را فرصتی برای دیده‌شدن استعدادهایی دانست که به دلیل فاصله از پایتخت یا دسترسی کمتر به امکانات، امکان بروز توانایی‌های خود را نداشته‌اند.
وی معتقد است برگزاری جشنواره در شهرهای مختلف، تنها برای شرکت‌کنندگان اهمیت ندارد؛ بلکه جامعه هنری شهر میزبان نیز می‌تواند با استادان، آثار و تجربه‌های جوانان دیگر مناطق آشنا شود و زمینه گفتگو و تعامل هنری در آن منطقه فراهم شود.
صدیقی گفت: در کارگاه عکاسی، این تعامل از مسیر مواجهه مستقیم با فضای شهری شکل می‌گیرد. شرکت‌کنندگان در مکان‌هایی از شهر عکاسی می‌کنند و سپس آثارشان در نشست‌های نقد و بررسی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. در این فرایند، انتخاب عکس، تحلیل تصویر و شیوه مواجهه با واقعیت اجتماعی موضوع بحث قرار می‌گیرد. در عین حال، استعداد به‌تنهایی برای ادامه مسیر هنری کافی نیست. هنرمندانی که نسبت به مسائل ذهنی و پیرامون خود پرسش‌های بیشتری دارند و با جدیت بیشتری فعالیت‌شان را دنبال می‌کنند، در فضای کارگاهی ظرفیت بیشتری برای رشد نشان می‌دهند.
عدالت در داوری و فرصت برابر برای دیده‌شدن
توجه به هنرمندان مناطق مختلف، زمانی معنا پیدا می‌کند که با معیارهای روشن و منصفانه در انتخاب آثار همراه باشد. در این زمینه، رضوان صادق‌زاده عضو شورای سیاستگذاری جشنواره، بر این نکته تأکید کرد که محل تولد یا زندگی هنرمند نباید به‌تنهایی امتیازی در داوری ایجاد کند و گفت: همه آثار باید بر اساس کیفیت و معیارهای هنری ارزیابی شوند؛ هرچند اگر اثری از منطقه‌ای کمتر برخوردار از امکانات، کیفیتی برجسته داشته باشد، شایسته توجه ویژه خواهد بود.
این تمایز میان حمایت از فرصت‌های برابر و دخالت ندادن جغرافیا در داوری، در صحبت‌های جمال رحمتی، استاد کارگاه کاریکاتور، نیز دیده می‌شود. وی درباره انتخاب ۹ هنرمند برای حضور در کارگاه امسال توضیح داد: معیار اصلی انتخاب، کیفیت آثار بوده و در این فرایند، سهمیه‌بندی استانی یا تقسیم تعداد پذیرفته‌شدگان میان مناطق مختلف در نظر گرفته نشده است. سطح آثار منتخب بهتر از سال گذشته است و نزدیکی کیفیت کارها، رقابتی فشرده و جدی را در کارگاه رقم خواهد زد.
در کنار این نگاه به کیفیت داوری، اهمیت حضور جوانان از مناطق مختلف نیز حائز اهمیت است. مرضیه تقی‌خانی، استاد کارگاه سرامیک بیان کرد: تفاوت امکانات آموزشی در شهرهای مختلف، شرایط نابرابری برای هنرجویان ایجاد می‌کند. برخی از شرکت‌کنندگان در محل زندگی خود به تجهیزات و آموزش تخصصی دسترسی محدودی دارند و جشنواره می‌تواند فرصتی برای ارتباط مستقیم آنها با استادان و هنرمندان دیگر باشد. همچنین، تمرکززدایی به‌تنهایی کافی نیست و باید امکانات لازم برای فعالیت رشته‌های مختلف نیز فراهم شود.
پس از شناسایی استعدادها چه اتفاقی می‌افتد؟
شاید مهم‌ترین پرسشی که از مجموع گفتگوها با اساتید کارگاه‌ها شکل می‌گیرد، به سرنوشت هنرمندان پس از پایان جشنواره مربوط باشد. شناسایی استعداد، ایجاد انگیزه و فراهم‌کردن فرصت حضور در کنار استادان، دستاوردهای ارزشمندی هستند؛ اما آیا این فرصت‌ها به اندازه‌ای ادامه پیدا می‌کنند که بتوانند مسیر حرفهای یک هنرمند جوان را تغییر دهند؟
هادی حیدری کارتونیست و داور بخش کاریکاتور، بیان کرد: جشنواره بیش از آن‌که در چند روز بتواند آموزش عمیقی ارائه دهد، نقش انگیزشی دارد. حضور در کنار استادان و آشنایی با مسیرهای حرفهای می‌تواند برای جوانانی که از شهرهای کوچک آمده‌اند بسیار مؤثر باشد اما نباید این افراد پس از شناسایی به حال خود رها شوند. هنرمندان جوان به ارتباطی پایدار با استادان، نهادهای هنری و فضاهای حرفهای نیاز دارند. همچنین، هنرمند جوان باید بداند که فعالیت هنری، علاوه بر ارزش معنوی، می‌تواند امکان تأمین معاش را نیز فراهم کند. نااطمینانی درباره آینده اقتصادی و نبود فرصت‌های شغلی، ممکن است حتی افراد مستعد و آموزش‌دیده را از ادامه فعالیت هنری منصرف کند.
مانلی منوچهری داور بخش تصویرسازی، نیز در این ارتباط گفت: جرقه استعداد ممکن است در فضای جشنواره روشن شود اما اگر زمینه رشد و پرورش آن فراهم نباشد، به‌تدریج خاموش خواهد شد. بخشی از هنرمندان جوان، حتی با وجود تحصیلات دانشگاهی و توانایی هنری، به دلیل مشکلات اقتصادی و نبود فرصت‌های مناسب در بازار هنر، ناچار می‌شوند به مشاغل دیگری روی بیاورند. بنابراین حمایت از استعدادها نباید به معرفی و تشویق محدود شود؛ بلکه باید امکان اشتغال، ادامه آموزش، ارتباط با نهادهای هنری و همراهی مستمر استادان را نیز در بر بگیرد.
محمدعلی قربانی استاد کارگاه خوشنویسی نیز در این زمینه به تجربه هنرمندانی اشاره کرد که سال‌ها پیش در جشنواره حضور داشته‌اند و بعدها موفق به کسب جوایز بین‌المللی، دریافت مدارک تخصصی انجمن خوشنویسان ایران یا دستیابی به جایگاه‌های هنری و آموزشی شده‌اند و گفت: این نمونه‌ها نشان می‌دهد که جشنواره می‌تواند در مسیر حرفهای برخی هنرمندان نقطه عطفی باشد. راهنمایی و حمایت نباید تنها به برگزیدگان محدود شود؛ زیرا ممکن است هنرمندی که در رقابت نهایی رتبه‌ای کسب نکرده، همچنان ظرفیت بالایی برای پیشرفت داشته باشد.
عنوان «نخبه»؛ حمایت یا برچسب زودهنگام؟
یکی از بحث‌های قابل تأمل در دوره امسال، حضور بنیاد ملی نخبگان و نسبت آن با شناسایی استعدادهای هنری است. این همکاری از یک سو می‌تواند مسیر دسترسی هنرمندان جوان به حمایت‌های نهادی را هموار کند و از سوی دیگر، پرسش‌هایی درباره مفهوم نخبگی و تأثیر عنوان‌های رسمی بر مسیر رشد هنرمندان به وجود می‌آورد.
رضوان صادق‌زاده نسبت به استفاده شتاب‌زده از عنوان «نخبه» هشدار داد و تاکید کرد: چنین عنوانی ممکن است برای هنرمند جوان گمراه‌کننده باشد و او را از مسیر طبیعی رشد دور کند. حمایت نهادی ارزشمند است اما نباید با برچسب‌گذاری و ایجاد تصور زودهنگام از جایگاه حرفهای افراد همراه شود.
در مقابل، عرب‌زاده حضور بنیاد ملی نخبگان را فرصتی برای ایجاد انگیزه و بازشدن مسیرهای تازه پیش روی جوانان می‌داند. حتی اگر بخشی از افراد منتخب بتوانند از این حمایت‌ها برای ادامه فعالیت حرفهای خود استفاده کنند، این اتفاق دستاورد مهمی خواهد بود.
ایزد امجدی نماینده بنیاد ملی نخبگان در جشنواره نیز، در توضیح سازوکار این همکاری بر تمایز میان ۲ مفهوم «استعداد برتر» و «نخبه» تأکید کرد و گفت: برگزیدگان جشنواره در مرحله نخست استعدادهای برتر محسوب می‌شوند، نه نخبگانی که لزوماً به مرحله اثرگذاری رسیده‌اند. از نگاه بنیاد، نخبه کسی است که توانسته استعداد خود را به اثربخشی تبدیل کند؛ در حالی که استعداد برتر هنوز در مسیر رسیدن به چنین جایگاهی قرار دارد. بنیاد در داوری تخصصی آثار دخالت نمی‌کند و ارزیابی هنری را به داوران جشنواره می‌سپارد. پس از آن، برای بررسی شرایط افراد منتخب، معیارهای دیگری مانند تحصیلات مرتبط، پیشرفت علمی، فعالیت آموزشی و پژوهشی یا دستاوردهای فناورانه نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. این توضیح، تفاوت میان انتخاب هنری در جشنواره و ارزیابی‌های بعدی بنیاد را روشن می‌کند؛ تمایزی که می‌تواند از برداشت نادرست درباره اعطای خودکار عنوان نخبگی به برگزیدگان جلوگیری کند.
«آب»؛ موضوعی برای هنر یا پیامی برای جامعه؟
موضوع آب در جشنواره امسال، فرصتی برای پیوند هنر با یکی از مسائل مهم اجتماعی و زیست‌محیطی کشور فراهم کرده است. با این حال، چگونگی مواجهه هنرمندان با یک موضوع مشخص، همواره محل بحث بوده است؛ آیا تعیین یک مضمون می‌تواند خلاقیت را محدود کند یا زمینه‌ای برای شکل‌گیری ایده‌های تازه باشد؟
سمیه رمضان‌ماهی در این مورد معتقد است محدودیت موضوعی، اگر به سفارش مستقیم برای تولید پیام‌های تکراری تبدیل نشود، می‌تواند محرک خلاقیت باشد. آب صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی یا موضوعی برای تصویرسازی نیست؛ بلکه با اسطوره‌ها، حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ایرانیان پیوند دارد. از آناهیتا و اسطوره آب حیات تا تجربه زیستن در سرزمین خشک، قنات‌ها، خشک‌شدن زاینده‌رود و وضعیت دریاچه ارومیه، همه می‌توانند لایه‌های مختلفی از این موضوع را پیش روی هنرمندان قرار دهند. ظرفیت آب در هنر زمانی آشکار می‌شود که هنرمند بتواند از یک مسئله محلی به پرسشی جهانی درباره محیط زیست، مهاجرت اقلیمی و آینده زندگی انسان برسد.
عباسعلی کیخانی نماینده وزارت نیرو در جشنواره نیز بر ضرورت پیوند هنر با مسئله آب تأکید کرد و افزود: بحران آب تنها مسئله‌ای فنی نیست و تغییر الگوی مصرف، به مشارکت و همراهی جامعه نیاز دارد. هنر به دلیل ماندگاری و اعتبار اجتماعی هنرمندان می‌تواند در تغییر نگاه عمومی و شکل‌دادن به رفتارهای مرتبط با مصرف آب نقش داشته باشد.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی آب در فرهنگ ایران، از سنت‌ها و آئین‌هایی یاد کرد که در مناطق مختلف کشور در ارتباط با آب شکل گرفته‌اند.
جشنواره‌ای که باید پس از پایان آن ادامه پیدا کند
مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد جشنواره هنرهای تجسمی جوانان می‌تواند فرصتی برای کشف استعدادهای کمتر دیده‌شده، آشنایی با جریان‌های تازه هنر، تمرین نقد و گفتگو و شکل‌گیری ارتباطات حرفهای باشد. با این حال، همین ظرفیت‌ها مسئولیتی فراتر از برگزاری چند روز کارگاه و معرفی برگزیدگان ایجاد می‌کند. از یک سو، استادان بر اهمیت تجربه کارگاهی، تعامل میان‌رشته‌ای، آزادی خلاقیت و توجه به هنرمندان مناطق مختلف تأکید دارند و از سوی دیگر، محدودیت امکانات، تفاوت شرایط رشته‌ها، دشواری ادامه فعالیت حرفهای و ضرورت حمایت بلندمدت، پرسش‌هایی جدی پیش روی برگزارکنندگان و نهادهای پشتیبان قرار می‌دهد.
نظر شما