خبرگزاری مهر، گروه استانها- فرشته آتشین: حاشیه‌نشینی در تبریز، پس از چند دهه گسترش، امروز به یکی از پیچیده‌ترین مسائل عمرانی و اجتماعی این کلانشهر تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که دیگر تنها به کمبود امکانات و خدمات شهری محدود نمی‌شود و ایمنی جان هزاران نفر از ساکنان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. قرار گرفتن خانه‌ها در محدوده‌های پرخطر، نبود اسناد مالکیت برای بخشی از املاک، فرسودگی ساختمان‌ها و دشواری تأمین مسکن جایگزین، ساماندهی این مناطق را با چالش‌های متعددی روبه‌رو کرده است.
حادثه دهم خردادماه در منطقه ملازینال تبریز، که به آسیب ۵۹ ملک و تخریب کامل ۱۴ واحد مسکونی انجامید، بار دیگر ضرورت تعیین تکلیف سکونتگاه‌های ناایمن را به موضوعی فوری تبدیل کرد. در این میان، شناسایی سه‌هزار و ۴۰۰ واحد مسکونی در پهنه پرخطر ۴۸ هکتاری و اجرای طرح شهرک جوانان برای انتقال بخشی از ساکنان، از مهم‌ترین برنامه‌های مطرح‌شده برای ساماندهی این وضعیت است؛ برنامه‌ای که تحقق آن به تأمین اعتبار، حل مشکلات مالکیت و همکاری دستگاه‌های اجرایی و ساکنان وابسته است.
ساماندهی حاشیه‌نشینی؛ چالش پنج دهه‌ای تبریز
ظفر محمدی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار آذربایجان‌شرقی، در گفتگو با خبرنگار مهر حاشیه‌نشینی را یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مدیریت شهری تبریز دانست و افزود: این معضل طی دست‌کم پنج دهه شکل گرفته و به دلایل مختلف تاکنون به‌صورت ریشه‌ای حل نشده است.
به گفته وی، استاندار آذربایجان‌شرقی بر ضرورت برنامه‌ریزی گسترده و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول برای ساماندهی این مناطق تأکید دارد؛ چراکه حل این مسئله به اقدامات یک دستگاه محدود نیست و مجموعه‌ای از تصمیمات عمرانی، حقوقی، اجتماعی و اقتصادی را می‌طلبد.
شناسایی ۳۴۰۰ واحد مسکونی در محدوده پرخطر
ابعاد سکونت در مناطق پرخطر تبریز، ضرورت برنامه‌ریزی برای انتقال خانوارها و تأمین مسکن جایگزین را دوچندان کرده است.
بابک نجفیان، مدیرکل راه و شهرسازی آذربایجان‌شرقی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، از شناسایی پهنه‌ای به وسعت ۴۸ هکتار در محدوده پرخطر شهر تبریز خبر داد و اظهار کرد: پس از انجام بررسی‌های ثبتی و ملکی، حدود سه‌هزار و ۴۰۰ واحد مسکونی در این محدوده شناسایی شده است.
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای تعیین وضعیت این املاک افزود: دفاتر تسهیلگری در مناطق موردنظر فعال هستند و تاکنون با مالکان ۸۷۰ واحد مسکونی توافق‌هایی انجام شده است.
مدیرکل راه و شهرسازی آذربایجان‌شرقی با تأکید بر ضرورت تعیین تکلیف وضعیت املاک، تصریح کرد: حل مشکلات مالکیت و فراهم شدن زمینه صدور اسناد قانونی می‌تواند روند اجرای طرح‌های ساماندهی و جابه‌جایی ساکنان را تسهیل کند.
این آمار نشان می‌دهد که با وجود آغاز فرآیند شناسایی و توافق با مالکان، هنوز بخش قابل توجهی از واحدهای واقع در این پهنه نیازمند تعیین تکلیف هستند و اجرای برنامه جابه‌جایی آن‌ها به فراهم شدن شرایط حقوقی و مالی وابسته است.
شهرک جوانان؛ طرح جایگزین برای ساکنان مناطق پرخطر
یکی از مهم‌ترین برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی تبریز، اجرای طرح شهرک جوانان است؛ طرحی که با هدف تأمین مسکن جایگزین و انتقال بخشی از خانوارهای ساکن در محدوده‌های پرخطر دنبال می‌شود.
نجفیان درباره وضعیت اراضی اختصاص‌یافته به این پروژه توضیح داد: برای اجرای شهرک جوانان ۱۳۲ هکتار زمین ملی اختصاص یافته که پس از در نظر گرفتن محدودیت‌ها و حقوق قانونی، حدود ۷۹ هکتار آن قابلیت استفاده مسکونی دارد.
وی با اشاره به تقسیم اراضی میان دستگاه‌های مجری بیان کرد: ۱۰ هکتار از این اراضی به‌صورت رایگان در اختیار شهرداری تبریز قرار گرفته و عملیات اجرایی بخش مربوط به شهرداری حدود ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.
به گفته مدیرکل راه و شهرسازی آذربایجان‌شرقی، واحدهای احداث‌شده در این بخش قرار است در قالب طرح «کلید به کلید» به واجدان شرایط ساکن در مناطق حاشیه‌ای و پرخطر واگذار شود.
بخش دیگری از اراضی نیز برای قطعه‌بندی و اجرای ساخت‌وساز گروهی با مشارکت ساکنان در اختیار بنیاد مسکن قرار گرفته است. آماده‌سازی این محدوده از سوی بنیاد مسکن پیگیری می‌شود و طرح تفصیلی، مطالعات ژئوتکنیک و برنامه آماده‌سازی اراضی نیز به تصویب کمیسیون ماده پنج استان رسیده است.
با این حال، اجرای کامل این طرح به آماده‌سازی زمین‌ها و تأمین زیرساخت‌های موردنیاز وابسته است؛ موضوعی که با توجه به وسعت پروژه، هزینه قابل توجهی را به دستگاه‌های مسئول تحمیل می‌کند.
چهار هزار میلیارد تومان اعتبار برای آماده‌سازی شهرک جوانان
حجت‌الله سروری، مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی آذربایجان‌شرقی، هزینه آماده‌سازی شهرک جوانان را حدود چهار هزار میلیارد تومان اعلام کرده است.
این رقم نشان می‌دهد که تأمین زمین و تصویب مطالعات، تنها بخشی از مسیر اجرای پروژه است و برای آماده‌سازی اراضی، ایجاد زیرساخت‌ها و فراهم کردن شرایط ساخت‌وساز، منابع مالی قابل توجهی مورد نیاز خواهد بود.
از سوی دیگر، ساخت‌وساز گروهی با مشارکت ساکنان نیز مستلزم فراهم شدن تسهیلات متناسب با توان اقتصادی خانوارهاست. در غیر این صورت، ممکن است بخشی از خانواده‌هایی که قرار است از این طرح بهره‌مند شوند، به دلیل ناتوانی مالی امکان مشارکت در فرآیند ساخت مسکن را نداشته باشند.
اسکان آسیب‌دیدگان ملازینال؛ اختصاص ۵۹ واحد و ساخت ۶۰ مسکن جدید
حادثه ملازینال یکی از مصادیق عینی پیامدهای سکونت در محدوده‌های ناایمن بود؛ حادثه‌ای که در آن ۵۹ ملک آسیب دید و ۱۴ ملک به‌طور کامل تخریب شد.
پس از این اتفاق، تأمین سرپناه برای خانواده‌های خسارت‌دیده در دستور کار قرار گرفت. در همین راستا، از مجموع ۱۲۰ واحد مسکونی شهرک اندیشه، ۵۹ واحد برای اسکان این خانواده‌ها در نظر گرفته شده است.
هم‌زمان، احداث واحدهای جدید در شهرک جوانان نیز به‌عنوان بخش دیگری از برنامه تأمین مسکن این خانوارها پیش‌بینی شده است.
نجفیان در این زمینه اعلام کرد که ۲۰ قطعه زمین در شهرک جوانان به شهرداری تبریز واگذار شده تا ۶۰ واحد مسکونی در آن احداث و پس از تکمیل، به خانواده‌های مشمول اختصاص یابد.
در کنار این برنامه‌ها، احد صادقی، دبیر کمیسیون برنامه و بودجه شورای اسلامی کلانشهر تبریز، در مهرماه از تأمین مسکن استیجاری برای ۱۷ خانوار آسیب‌دیده خبر داده بود.
بر اساس توضیحات وی، حدود ۳۶ واحد مسکونی نیز به دلیل تخریب یا ناایمن بودن نیازمند تعیین تکلیف هستند و بازسازی این واحدها با توجه به وضعیت مالکیت باید از سوی اداره‌کل راه و شهرسازی استان پیگیری شود.
بنابراین، رسیدگی به پیامدهای حادثه ملازینال علاوه بر اسکان موقت و تأمین واحدهای جایگزین، به تعیین تکلیف خانه‌های تخریب‌شده و بررسی امکان بازسازی سایر ساختمان‌های آسیب‌دیده نیز نیاز دارد.
مالکیت و زیرساخت‌ها؛ دو مانع مهم در مسیر ساماندهی
در کنار تأمین اعتبار، مشکلات حقوقی و مالکیتی از موانع اصلی ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی تبریز به شمار می‌رود. نداشتن سند رسمی برای برخی املاک، تعیین تکلیف زمین‌ها و توافق با مالکان را دشوار کرده و می‌تواند روند اجرای طرح‌های جابه‌جایی را طولانی کند.
از سوی دیگر، ساماندهی این مناطق تنها با انتقال ساکنان به واحدهای جدید محقق نمی‌شود؛ بلکه ایجاد زیرساخت‌های شهری، تأمین خدمات عمومی و فراهم کردن امکانات موردنیاز زندگی در محل جدید نیز باید هم‌زمان دنبال شود.
در این میان، توان اقتصادی خانوارها نیز اهمیت دارد. بسیاری از ساکنان مناطق حاشیه‌ای برای تأمین هزینه‌های ساخت مسکن یا استفاده از تسهیلات بانکی با محدودیت مواجه هستند و بدون حمایت مالی متناسب، امکان بهره‌مندی کامل از طرح‌های جایگزین برای آن‌ها فراهم نخواهد شد.
ساماندهی حاشیه‌نشینی؛ از برنامه‌ریزی تا تحقق مسکن امن
حاشیه‌نشینی تبریز مسئله‌ای نیست که با اختصاص چند قطعه زمین یا احداث تعدادی واحد مسکونی به پایان برسد. شناسایی سه‌هزار و ۴۰۰ واحد در پهنه پرخطر، توافق با مالکان ۸۷۰ واحد و پیش‌بینی ظرفیت شهرک جوانان، بخشی از اقدامات اعلام‌شده برای مواجهه با این معضل است؛ اما فاصله میان برنامه‌ریزی و تحقق جابه‌جایی ساکنان همچنان نیازمند پیگیری جدی است.
حادثه ملازینال نیز نشان داد که تعیین تکلیف خانه‌های ناایمن نباید به برنامه‌های بلندمدت محدود بماند و خانواده‌هایی که در معرض خطر قرار دارند، باید در اولویت تأمین مسکن جایگزین باشند.
در نهایت، موفقیت طرح ساماندهی حاشیه‌نشینی تبریز زمانی قابل ارزیابی است که واحدهای جایگزین به بهره‌برداری برسند، ساکنان مناطق پرخطر امکان انتقال واقعی به خانه‌های امن را پیدا کنند و مشکلات مالکیت و کمبود خدمات شهری نیز برطرف شود. شهرک جوانان می‌تواند بخشی از این مسیر را هموار کند، اما تحقق هدف نهایی به تأمین اعتبار، تعیین زمان‌بندی مشخص و هماهنگی عملی دستگاه‌های مسئول وابسته است.
نظر شما