یادداشت مهملن، کورش علیانی، فعال فرهنگی: ایران از چند دهه پیش می‌توانست به یکی از مهم‌ترین مراکز توزیع گاز در منطقه و حتی بخش‌های قابل توجهی از جهان تبدیل شود. ذخایر عظیم گاز، همسایگی با تولیدکنندگان بزرگ، نزدیکی به بازارهای پرمصرف و دسترسی به مسیرهای متنوع انتقال، امتیازهایی نبودند که بتوان به سادگی و یک‌جا در کشور دیگری یافت. ایران فقط ظرفیت فروش گاز خودش را نداشت؛ می‌توانست گاز دیگران را هم دریافت، منتقل و به بازارهای منطقه و جهان عرضه کند. این همان جایگاهی است که به آن هاب گازی می‌گویند. تولیدکنندگان برای رساندن گاز به بازارها به چنین گذرگاه چندسویه‌ای نیاز دارند. ارزش این موقعیت فقط در ذخایر ایران نبود؛ در پیوند دادن بازارها به یکدیگر نیز بود.
در نیمه دوم دهه ۱۳۷۰، ما برای رسیدن به این جایگاه راهی عقلانی انتخاب کردیم. کاهش تنش در منطقه، توسعه روابط با همسایگان، و تلاش برای ساختن مناسبات پایدار اقتصادی، زمینه تبدیل این ظرفیت جغرافیایی به قدرت اقتصادی و سیاسی شود. اما عقلانی بودن مسیر، تضمین نمی‌کند که دیگران با طی شدن آن کنار بیایند.
ایالات متحده و اسراییل برای جلوگیری از شکل‌گیری این جایگاه تلاش کردند. تحریم تجاری ایران، محدود کردن سرمایه‌گذاری و انتقال فناوری، جلوگیری از توسعه زیرساخت‌های ضروری، اختلال در روابط سیاسی و گازی ایران با همسایگان، مخالفت آشکار با حضور ایران در پروژه‌های انتقال انرژی، و حمایت از مسیرهای رقیب، اجزای رفتار آمریکایی بودند. قرار بود ایران نه تنها از درآمد صادرات گاز محروم شود؛ نتواند به یکی از گره‌های اصلی شبکه انرژی منطقه هم تبدیل شود.
روسیه داستان دیگری داشت. مسکو برخلاف واشنگتن با اصل حضور ایران در تجارت گاز دشمنی نداشت، اما ایران را رقیب بالقوه خودش می‌دید، و هرجا پای بازارهای تحت نفوذ روسیه، به‌ویژه اروپا، در میان بود، منافعش با توسعه نقش مستقل ایران تعارض پیدا می‌کرد. روسیه گاهی همکاری می‌کرد و گاهی مانع می‌شد؛ نه مانند آمریکا از سر دشمنی، بلکه برای حفاظت از موقعیت خودش.
حالا وضع تغییر کرده است. هم‌زمان، فشار آمریکا بر روسیه، همان رقیب قدیمی، به شکل غیرمستقیم اهمیت جغرافیای ایران را برای مسکو افزایش داده است. جنگ اوکراین و پیامدهای آن، دسترسی روسیه به بازارهای پیشین را محدود کرده و مسکو را به یافتن راه‌های جدید انتقال گاز نیازمند ساخته است. ایران، همان کشوری که زمانی می‌توانست رقیب روسیه باشد، امروز می‌تواند مسیر انتقال بخشی از گاز روسیه به کشورهای دیگر باشد. سخنان سردار محسن رضایی درباره گفت‌وگو بر سر خطوط لوله و فروش گاز روسیه از مسیر ایران، نشانه همین تغییر محاسبات است. ما در عمق تنش منطقه‌ای به تحقق موقعیت ایران نزدیک‌تر شده‌ایم.
تنش خوب نیست و کسی نمی‌گوید باید از عقلانیت دست کشید. برعکس، باید راه‌های عقلانی را با جدیت دنبال کرد؛ اما نباید یک راهبرد عقلانی را با تعهدی ابدی اشتباه گرفت. گاهی راهی درست، با ممانعت دیگران بسته می‌شود. گاهی حوادث، بی‌آن که برای ما طراحی شده باشند، راه تازه‌ای برای ما می‌گشایند. باید هم برای ساختن راه تلاش کنیم و هم بتوانیم راهی را که تاریخ پیش پای ما گذاشته است، به‌موقع بشناسیم. این درسی است برای تمام بخش‌های مختلف زندگی.
نظر شما