به گزارش خبرنگار مهر، نشست علمی نقد و بررسی کتاب «سیره پیامبر(ص) و اخبار خلفا»، مشهور به «سیره ابن‌حبان»، با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران تاریخ اسلام برگزار شد. در این نشست، ابعاد تاریخی، محتوایی، روش‌شناختی و ترجمه‌ای این اثر مورد بحث و بررسی قرار گرفت و منتقدان دیدگاه‌های خود را درباره ویژگی‌ها و کاستی‌های آن مطرح کردند.
کتاب «سیره پیامبر(ص) و اخبار خلفا»، اثر محمد بن حبان بُستی (متوفای ۳۵۴ قمری)، از سوی انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی منتشر شده است. نشست نقد و بررسی این اثر، به همت انجمن ادیان و مذاهب حوزه علمیه قم و با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه تاریخ اسلام برگزار شد.
در این نشست، دکتر محمدمهدی تسخیری، دکتر حمیدرضا مطهری و دکتر مهدی فرمانیان به بیان دیدگاه‌ها و نقدهای خود درباره ابعاد مختلف کتاب پرداختند. همچنین دکتر محمود ویسی و دکتر حامد شریعتی نیاسر، اعضای هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی و مترجمان اثر، ضمن معرفی کتاب، ویژگی‌های آن و اهمیت تاریخی و محتوایی این اثر را تشریح کردند.
کتاب «سیره پیامبر(ص) و اخبار خلفا» از جمله منابع تاریخی مرتبط با سیره پیامبر اسلام(ص) و گزارش‌های مربوط به دوران خلفاست. انتشار ترجمه فارسی این اثر می‌تواند زمینه دسترسی گسترده‌تر پژوهشگران و علاقه‌مندان به مطالعات تاریخ اسلام را فراهم کند. اهمیت این کتاب، افزون بر گزارش حوادث و رویدادهای صدر اسلام، در شیوه روایت و چگونگی بازنمایی شخصیت‌ها و تحولات تاریخی این دوره نیز قابل بررسی است.
ضرورت بررسی روش تاریخ‌نگاری و شیوه نقل روایات
یکی از محورهای اصلی مباحث این نشست، ضرورت تبیین روش نویسنده در گزارش و نقل روایات تاریخی و همچنین روشن شدن شیوه مترجمان در مواجهه با متن اصلی بود.
منتقدان تأکید کردند که ارزیابی یک اثر تاریخی صرفاً به انتقال متن از زبان مبدأ به زبان مقصد محدود نمی‌شود؛ بلکه شناخت فضای تاریخی، توجه به منابع هم‌عصر، دقت در اصطلاحات و اسامی و آگاهی از اختلاف روایت‌ها نیز در اعتبار و کیفیت نهایی ترجمه نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
از این منظر، ترجمه منابع تاریخی نیازمند تسلط هم‌زمان بر زبان، تاریخ و روش‌های تاریخ‌پژوهی است؛ زیرا بی‌توجهی به زمینه شکل‌گیری گزارش‌ها و تفاوت روایت‌های تاریخی می‌تواند به انتقال ناقص یا نادقیق مفاهیم منجر شود.
اشکالات ساختاری و ضرورت بازنگری در ویرایش کتاب
بخش دیگری از نقدهای مطرح‌شده به اشکالات شکلی و ساختاری کتاب اختصاص داشت. تعدد مقدمه‌ها، وجود برخی تکرارها، ناهماهنگی در ارجاعات و پاورقی‌ها و ضرورت بازنگری در ویرایش ادبی و فنی، از جمله مواردی بود که منتقدان به آن اشاره کردند.
همچنین بر لزوم یکدست‌سازی پاورقی‌ها، رفع اغلاط نگارشی و افزایش دقت در ترجمه اصطلاحات، اسامی و عناوین تاریخی تأکید شد. به اعتقاد منتقدان، توجه به این موارد می‌تواند ضمن ارتقای کیفیت عرضه اثر، استفاده پژوهشی از آن را نیز تسهیل کند.
روایت‌های تاریخی صدر اسلام، ضرورت تطبیق با منابع دیگر
بخش مهمی از مباحث نشست به محتوای گزارش‌های تاریخی کتاب اختصاص داشت. منتقدان برخی روایت‌های مربوط به حوادث دوران پیامبر اکرم(ص)، مسئله جانشینی، تحولات دوره خلفا و رخدادهای مرتبط با امیرالمؤمنین علی(ع) را نیازمند بررسی و تطبیق بیشتر با دیگر منابع معتبر تاریخی دانستند.
همچنین درباره نحوه انعکاس برخی حوادث و شخصیت‌های تأثیرگذار صدر اسلام و میزان توجه نویسنده به رویدادهای مهم این دوره، نکاتی مطرح شد که ضرورت بازخوانی انتقادی متن را نشان می‌داد.
از دیدگاه منتقدان، بررسی این گزارش‌ها باید با توجه به دیگر شواهد و منابع تاریخی صورت گیرد تا ضمن شناسایی نقاط قوت و ضعف روایت‌ها، امکان ارزیابی دقیق‌تر اعتبار و جایگاه تاریخی آنها فراهم شود.
جهت‌گیری‌های تاریخی نویسنده و بازنمایی اختلافات صدر اسلام
از دیگر موضوعات مورد بحث، جهت‌گیری‌های تاریخی نویسنده و چگونگی بازنمایی اختلافات و تحولات صدر اسلام بود.
حاضران بر این نکته تأکید کردند که در ترجمه و انتشار منابع تاریخی، ضمن رعایت امانت در انتقال دیدگاه نویسنده، باید زمینه تاریخی شکل‌گیری روایت‌ها و تفاوت دیدگاه مورخان نیز برای مخاطب روشن شود. چنین رویکردی می‌تواند امکان ارزیابی، مقایسه و تحلیل علمی گزارش‌ها را برای پژوهشگران فراهم آورد و مانع از آن شود که روایت‌های تاریخی بدون توجه به بستر و شرایط شکل‌گیری آنها مورد پذیرش یا داوری قرار گیرند.
تأکید بر نظارت تخصصی تاریخ‌پژوهان در ترجمه و انتشار آثار
یکی دیگر از محورهای مورد تأکید در این نشست، ضرورت بهره‌گیری از نظارت تخصصی تاریخ‌پژوهان در مراحل ترجمه، ویرایش و آماده‌سازی آثار تاریخی بود.
به اعتقاد منتقدان، چنین نظارتی می‌تواند از بروز خطاهای مفهومی و تاریخی جلوگیری کند و به ارتقای دقت و اعتبار علمی اثر بینجامد. در همین راستا، پیشنهاد شد در بازنگری‌های احتمالی کتاب، موارد مبهم و اختلافی با مراجعه به منابع دیگر بررسی و توضیحات تکمیلی لازم برای آگاهی بیشتر خوانندگان ارائه شود.
نظر شما