به گزارش خبرگزاری مهر، ایسنا نوشت: ماسوله، شهر تاریخی و پلکانی استان گیلان، بیش از یک دهه است که در مسیر ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. این شهر در سال ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از سال ۲۰۰۷ میلادی نیز در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. با این حال، مسیر جهانی‌شدن ماسوله برخلاف انتظار، طولانی و با فراز و نشیب‌های متعددی همراه بوده است.
پرونده «منظر فرهنگی ماسوله» پس از طی مراحل داخلی و تکمیل مستندات، در سال ۱۴۰۰ به دبیرخانه مرکز میراث جهانی یونسکو ارسال شد تا در چهل‌وپنجمین نشست کمیته میراث جهانی در ریاض عربستان، در سال ۲۰۲۳، بررسی شود اما پرونده با مخالفت ایکوموس، رأی یونسکو را برای ثبت جهانی نگرفت و برگشت خورد (دیفر شد)، اما فرصت دیگری به ایران داده شد تا پس از رفع نواقص، این پرونده بازبینی شود. در عین حال، مصوب شد سهمیه ایران برای پرونده ماسوله حفظ شود. کمیته میراث جهانی یونسکو همچنین بر ضرورت مشارکت جامعه محلی در مدیریت، حفاظت و پایش اثر و تدوین راهبردی روشن برای توسعه اقتصادی و اجتماعی تأکید کرد؛ راهبردی که مانع از آسیب گردشگری به ساختار اجتماعی و اقتصادی موجود ماسوله شود و منافع بیشتری برای ساکنان محلی به همراه داشته باشد.
پس از این تصمیم، تکمیل و تقویت مستندات پرونده در دستور کار وزارت میراث فرهنگی قرار گرفت. یکی از محورهای اصلی بازنگری، توجه بیشتر به پیشینه تاریخی و صنعتی منطقه و ارائه شواهد باستان‌شناختی درباره فعالیت‌های مرتبط با استخراج و تولید آهن بود؛ موضوعی که قرار بود در کنار معماری پلکانی، طبیعت کوهستانی، شیوه‌های معیشت و دانش بومی، ابعاد گسترده‌تری از هویت فرهنگی ماسوله را نشان دهد و ایرادی بود که پیش‌تر ایکوموس (شورای بین‌المللی ابنیه و محوطه‌ها) به پرونده ماسوله وارد کرده بود.
در همین راستا، کاوش‌های باستان‌شناسی در محدوده منظر فرهنگی ماسوله دنبال شد. در خردادماه ۱۴۰۴، فصل دوم مطالعات باستان‌شناسی با حضور پژوهشگران ایرانی و چینی در ارتفاعات ماسوله آغاز شد. این هیات مشترک با حضور پنج پژوهشگر چینی و هشت باستان‌شناس و پژوهشگر ایرانی، فعالیت‌های مرتبط با ذوب آهن اسفنجی و شواهد باستان‌شناختی دوره آهن را بررسی کرد. همچنین در محوطه خان‌باجی‌سرا، شواهدی از یک محوطه استقراری و کارگاه ذوب فلز آهن اسفنجی به دست آمد که در تکمیل مستندات پرونده اهمیت داشت. در ادامه این پژوهش‌ها، مسئولان میراث فرهنگی گیلان از شناسایی دو کوره در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی خبر دادند. این یافته‌ها در کنار سایر شواهد، برای مستندسازی فعالیت‌های صنعتی و روشن‌تر شدن جایگاه تولید آهن در تاریخ منظر فرهنگی ماسوله مورد توجه قرار گرفتند.
در دی‌ماه ۱۴۰۴ نیز علی دارابی، معاون میراث فرهنگی کشور، از تکمیل پرونده «منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های فلزگری مرتبط با آن» و آماده شدن آن برای ارسال به یونسکو خبر داد. در سال ۱۴۰۵، پیگیری‌ها برای تکمیل روند ثبت جهانی و آماده‌سازی عرصه و حریم اثر ادامه یافت. مدیرکل میراث فرهنگی گیلان از اختصاص پنج میلیارد تومان اعتبار برای این پرونده خبر داد و ساماندهی مسیرهای دسترسی، نصب تابلوهای معرفی، حفاظت از عرصه و حریم تاریخی و بررسی وضعیت محوطه‌های باستانی در دستور کار قرار گرفت.
ارزیاب ایکوموس در ماسوله
در نهایت، چهارم آبان‌ماه ۱۴۰۵، شایفول بن شاهیدان، ارزیاب شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس)، برای بررسی میدانی پرونده ثبت جهانی منظر فرهنگی ماسوله و سایت‌های آهنگری باستانی آن وارد ایران شد. این بازدید با بررسی بافت تاریخی، محوطه‌های باستان‌شناسی، کوره‌های ذوب‌آهن و گفت‌وگو با جامعه محلی و متخصصان همراه بود. ارزیابی میدانی ایکوموس یکی از مراحل مهم بررسی پرونده است و پس از آن، گزارش کارشناس برای بررسی‌های تخصصی به این نهاد مشورتی ارائه می‌شود تا در ادامه به کمیته میراث جهانی یونسکو ارجاع شود.
بر اساس گفته‌های مدیرکل دفتر ثبت تاریخی کشور، قرار است پرونده ماسوله در سال ۲۰۲۷ بار دیگر در فرایند بررسی جهانی قرار گیرد؛ با این حال، ثبت نهایی آن همچنان به نتیجه ارزیابی‌های کارشناسی و تصمیم کمیته میراث جهانی یونسکو وابسته است. علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در این‌باره به ایسنا گفت: ایکوموس نهاد مشورتی یونسکو در حوزه میراث جهانی است و مسئولیت مشورتی دارد. این نهاد کارشناسانی را برای بررسی پرونده‌ها اعزام می‌کند تا از نزدیک و به‌صورت میدانی از آثار و محوطه‌های موردنظر بازدید کنند.
او با اشاره به سفر ارزیاب ایکوموس به ایران برای بررسی وضعیت ماسوله گفت: بعد از کش‌وقوس‌هایی که پیش آمد و حتی یک‌بار سفر ارزیاب لغو شد، خوشبختانه وارد ایران شد. بلافاصله در همان روز همراهی‌شان کردیم و به استان گیلان و ماسوله رفتیم. او هم از ماسوله و هم از رشت بازدید کرد و به‌صورت میدانی، سایت‌های مختلف، به‌ویژه کوره‌های ذوب‌آهن را مورد بررسی قرار داد.
ایزدی ادامه داد: ارزیاب ایکوموس درباره موضوع منظر فرهنگی تاریخی ماسوله نیز با مردم و جامعه محلی نشست و گفت‌وگوهایی انجام شد و با فعالان این حوزه دیدار کرد. در جریان بازدیدهای میدانی، گزارش‌ها و موضوعات مختلف، از جمله مباحث باستان‌شناسی را بررسی کرد که این بخش نیز عمدتاً با موضوع آهن، ذوب‌آهن و فعالیت‌های مرتبط با این صنعت ارتباط داشت. مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور با بیان اینکه ارزیاب ایکوموس پس از بازدید از ماسوله و رشت، ایران را ترک کرده است، اظهار کرد: او دیروز به رشت برگشت. در رشت هم پرسش و پاسخ‌هایی مطرح شد و به سؤالاتی که داشتند پاسخ دادیم و ایران را ترک کرد.
او درباره مراحل بعدی بررسی پرونده ماسوله توضیح داد: قاعدتاً باید جمع‌بندی نهایی را انجام دهد و نتیجه بازدیدهای ارزیاب ایکوموس را، چه بررسی‌های میدانی و چه مطالعات کتابخانه‌ای، تهیه و برای ایکوموس ارسال کند. ایکوموس نیز این گزارش را بررسی و به یونسکو ارسال خواهد کرد. پس از آن وارد مرحله پرسش و پاسخ‌های احتمالی می‌شویم که ممکن است بعد از این سفر مطرح شود. امیدواریم پرونده ماسوله برای سال آینده در نشست کمیته میراث جهانی مطرح شود.
ایزدی در ادامه درباره موضوع سهمیه ثبت جهانی ماسوله و ضرورت تکمیل اطلاعات پرونده بیان کرد: در همان نشست مطرح شد که با حفظ سهمیه، اطلاعات و داده‌های پرونده را تکمیل کنیم. یکی از نکاتی که مطرح شد این بود که ما نباید صرفاً خودمان منبع ارائه اطلاعات باشیم، بلکه لازم بود یک هیات خارجی نیز برای پاسخ‌گویی درباره داده‌های مربوط به آهن، صنعت ذوب‌آهن و مباحث مرتبط، کاوش‌هایی را انجام دهد.
او با اشاره به کاوش‌های باستان‌شناسی هیات چینی در ماسوله گفت: پیش از شروع جنگ ۴۰ روزه، یک هیات چینی به ایران آمد و یک فصل کامل کاوش را در ماسوله انجام داد. این کاوش‌ها به‌ویژه در کهنه‌ماسوله صورت گرفت که بیشترین فعالیت‌های مرتبط با آهن در آن انجام شده بود. هیات چینی فصل کاوش خود را به پایان رساند و نتایج آن را ارسال کرد. ما نیز این اطلاعات را برای ایکوموس فرستادیم و در نهایت، پس از ارجاع موضوع از سوی کمیته میراث جهانی به ایکوموس، زمینه اعزام این کارشناس فراهم شد.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور درباره کارشناس اعزامی ایکوموس نیز گفت: کارشناس اعزامی اصالتاً مالزیایی بود. امیدواریم با توجه به بازخوردی که من در این چند روز و از نزدیک از ایشان داشتم، گزارش مناسبی تهیه و ارسال کند و این روند به نتیجه برسد. ایزدی در پاسخ به ارزیابی خود از روند ثبت جهانی ماسوله و چالش‌های پیش‌روی این پرونده، با اشاره به اینکه موضوع را باید از دو منظر بررسی کرد، گفت: اگر بخواهیم از یک منظر کلی به آن نگاه کنیم، پرونده ماسوله از ابتدا مشکلی نداشت. موضوع معماری و منظر فرهنگی تاریخی ماسوله از همان ابتدا قابل طرح بود و چالشی در این زمینه وجود نداشت.
او اضافه کرد: آنچه واقعاً ما را با چالش مواجه کرد، این بود که می‌خواستیم بخشی از هویت فرهنگی و تمدنی شمال کشور را نیز در این پرونده مورد توجه قرار دهیم. به همین دلیل وارد موضوع آهن شدیم. این موضوع از نظر تاریخی و زمانی، داده‌های پرونده را تا حدودی جابه‌جا می‌کرد و کار را برای خودمان سخت‌تر کرد. ایزدی افزود: با این حال، اعتقادمان این بود که هرچه پرونده کامل‌تر باشد، بهتر است. به همین دلیل، مجموعه موضوعات و پرسش‌هایی که مطرح شد و باعث شد پرونده در آن مقطع به ثبت نرسد، عمدتاً مربوط به مباحث حوزه آهن بود.
او با اشاره به کاوش‌های بعدی در این زمینه اظهار کرد: با توجه به کاوش‌هایی که بعداً پژوهشگاه و همکارانمان در گیلان انجام دادند و همچنین داده‌هایی که خوشبختانه هیات چینی نیز تأیید کرد، توانستیم به این پرسش‌ها پاسخ دهیم. البته این موضوع تا حدودی کار را سخت‌تر کرد و پروسه را طولانی‌تر ساخت، اما به نظرم پاسخ‌هایی که ارائه شده، پاسخ‌های قانع‌کننده‌ای است و امیدوارم به نتیجه مطلوب منجر شود.
پیش از این، شیفول شاهیدان ارزیابی ایکوموس به عنوان بازوی مشورتی یونسکو در دیدار با استاندار گیلان، با اشاره به اهمیت پرونده ثبت جهانی ماسوله، گفته بود: ارزیابی میدانی تنها یکی از بخش‌های فرایند بررسی ثبت جهانی است و گزارش حاصل از این ارزیابی، پس از تکمیل، در اختیار مراجع تخصصی مربوط قرار خواهد گرفت. شاهیدان تأکید کرد: نتایج ارزیابی در چارچوب سازوکارهای تخصصی ایکوموس بررسی می‌شود و تصمیم نهایی درباره ثبت جهانی ماسوله، پس از طی مراحل کارشناسی و در چارچوب فرایندهای میراث جهانی یونسکو اتخاذ خواهد شد. او همچنین ابراز امیدواری کرد با تداوم همکاری دستگاه‌های مسئول و تکمیل بررسی‌های مورد نیاز، زمینه پیشرفت پرونده ثبت جهانی ماسوله فراهم شود.
نظر شما