یادداشت مهمان - شهرام شمالی، کارشناس مسائل بین الملل: جمهوری آذربایجان، کشوری با حدود ۹۶ تا ۹۸ درصد جمعیت مسلمان، در سپتامبر ۲۰۲۶ دست به تصمیمی زد که موجی از اعتراضات داخلی و واکنش‌های بین‌المللی را برانگیخت: ممنوعیت عملی حجاب در مدارس دولتی. هیئت وزیران جمهوری آذربایجان در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ مقررات مربوط به پوشش دانش‌آموزان را تغییر داد و استفاده از هر پوششی را که «با اصل سکولاریسم در آموزش عمومی مغایرت داشته باشد» یا «یکپارچگی لباس فرم را برهم بزند» ممنوع اعلام کرد.
ماجرای یک مصوبه جنجالی
اگرچه در این مصوبه نامی از حجاب برده نشده، اما در عمل، از همان روزهای نخست اجرا، مدارس در باکو، سومقاییت، گنجه و برخی شهرهای دیگر از ورود دانش‌آموزان محجبه جلوگیری کردند و معلمان زن محجبه با اولتیماتوم برداشتن روسری یا استعفا مواجه شدند. این تصمیم نه‌تنها بحرانی داخلی آفرید، بلکه پرسش‌های جدی درباره ماهیت سکولاریسم دولتی، آزادی مذهبی و جهت‌گیری سیاست خارجی باکو پدید آورد.
جامعه جمهوری آذربایجان دارای یک بدنه قدیمی و قدرتمند مذهبی و اسلامی است. حدود ۶۵ درصد مسلمانان این کشور شیعه و بیش از ۳۰ درصد سنی مذهب هستند. حجاب به‌عنوان یک نماد دینی و فرهنگی، ریشه‌ای عمیق در سنن مردم جمهوری آذربایجان دارد. تصمیم دولت برای ممنوعیت عملی حجاب در مدارس، این بدنه مذهبی را به‌طور مستقیم هدف قرار داد و واکنش‌های گسترده‌ای را برانگیخت.
تصاویر منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، دختران نوجوانی را نشان می‌داد که پشت درهای بسته مدارس گریه می‌کردند و والدین خشمگینشان با مسئولان مدرسه بحث می‌کردند. در یکی از موارد پربازتاب، دختر یکی از شهدای جنگ قره‌باغ به دلیل داشتن حجاب از ورود به کلاس منع شد و مادرش در برابر دوربین‌ها فریاد زد که برای این کشور فرزند بزرگ کرده و حالا با این رفتار روبه‌رو شده است.
دانش‌آموزان برخی مدارس در اعتراض به این محدودیت، کلاس‌ها را تحریم کردند و مقابل ساختمان‌ها تجمع کردند. وزارت کشور آذربایجان از بازداشت دست‌کم ۳۷ نفر در ارتباط با این اعتراضات خبر داد. پولاد اصلانوف، روزنامه‌نگار زندانی، نیز از داخل زندان به این موج پیوست و در اعتراض به آنچه پایمال شدن حقوق قانون اساسی خواند، دست به اعتصاب غذا زد.
شکاف عمیق در جامعه جمهوری آذربایجان
این تصمیم همچنین شکافی عمیق در جامعه جمهوری آذربایجان ایجاد کرد. از یک سو، حامیان محدودیت‌ها از حزب حاکم «آذربایجان نوین» و برخی چهره‌های نزدیک به حکومت، این اقدام را بخشی از حفظ سکولاریسم آموزشی می‌دانستند. از سوی دیگر، مخالفان می‌پرسیدند چگونه می‌توان از برابری آموزشی سخن گفت، اما دختری را صرفاً به دلیل پوشش مذهبی‌اش از ورود به کلاس محروم کرد. یکی از دانش‌آموزان در ویدئویی که به‌سرعت پخش شد، می‌گوید: «من یک کودک هستم. می‌خواهم درس بخوانم! من هم این حق را دارم».
تصمیم ممنوعیت حجاب، محبوبیت خاندان علی‌اف را در میان اقشار مذهبی جامعه آذربایجان به شدت تحت تأثیر قرار داد. الهام علی‌اف در سخنرانی دوم اکتبر در کنگره هشتم حزب «آذربایجان نوین»، بدون اشاره مستقیم به حجاب، بخش مهمی از سخنرانی خود را به «تهدیدهای ایدئولوژیک خارجی» اختصاص داد و رسانه‌های مستقر در خارج از کشور را که به زبان ترکی آذربایجانی تولید محتوا می‌کنند، نمونه‌ای از این تهدیدها خواند. او تأکید کرد که سیاست خارجی آذربایجان باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که هیچ‌کس در امور ما دخالت نکند.
با این حال، این موضع‌گیری نتوانست نارضایتی عمومی را مهار کند. اعتراضات نه‌تنها در باکو، بلکه به شهرهای دیگر نیز سرایت کرد. جرقه این اعتراضات از مدرسه شماره ۶۹ در باکو و مدرسه متوسطه «بی‌شریف» در روستای مولااوبا در شهرستان ماسالی شروع شد و در سه روز به مدارس دیگر نیز کشید. در برخی گزارش‌ها، مقامات مدارس به صراحت مقابل دانش‌آموزان و معلمان محجبه دو انتخاب بیشتر پیشرو نگذاشتند: کنار گذاشتن حجاب یا ترک مدرسه. این تحولات نشان می‌دهد که سیاست ممنوعیت حجاب، شکاف میان حکومت علی‌اف و بخش قابل توجهی از جامعه مذهبی را عمیق‌تر کرده است.
واکنش انتقادی کشورهای اسلامی
واکنش سایر کشورهای اسلامی به تصمیم ممنوعیت حجاب در آذربایجان، عمدتاً انتقادی بوده است. پارلمان اندونزی، به‌عنوان بزرگ‌ترین کشور مسلمان جهان، عمیقاً از این تصمیم ابراز تأسف کرد. سیه‌رول عیدی معزت، عضو مجلس نمایندگان اندونزی، گفت: «ما این سیاست را تأسف‌آور می‌دانیم و از دولت آذربایجان می‌خواهیم رویکرد محتاطانه‌تری در قبال مسئله حجاب اتخاذ کند. حجاب نماد افراط‌گرایی نیست، بلکه بیانگر ایمان صلح‌آمیز و حق انسانی هر زن مسلمان است. ممنوعیت فقط باعث آسیب و ناآرامی اجتماعی می‌شود. او به کنفرانس اتحادیه پارلمانی سازمان همکاری اسلامی (PUIC) اشاره کرد که در ژوئن ۲۰۲۶ در باکو برگزار شد و یکی از نتایج اصلی آن تعهد مشترک به مبارزه با اسلام‌هراسی در سراسر جهان بود.
مقتدی صدر، روحانی برجسته شیعه عراقی نیز این تصمیم را به شدت محکوم کرد و آن را «افراط‌گرایی سکولار» خواند و هشدار داد که چنین تصمیمی می‌تواند جریان‌های افراطی را تقویت کند و نفوذ غرب و اسرائیل را در این کشور افزایش دهد. شورای روابط آمریکایی-اسلامی (CAIR) نیز خواستار لغو محدودیت حجاب در مدارس آذربایجان شد و آن را نقض آزادی مذهبی خواند.
اما واکنش ترکیه، نزدیک‌ترین متحد آذربایجان، از همه مهم‌تر بود. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۲ سپتامبر، بدون نام بردن از آذربایجان، ممنوعیت روسری در مدارس را حمله به ابتدایی‌ترین حقوق زنان خواند. اوکتای سارال، مشاور ارشد اردوغان، نیز گفت که محرومیت دانش‌آموزان محجبه از آموزش غیرقابل قبول است و از مقامات آذربایجان خواست این رویه را معکوس کنند. حزب حاکم «آذربایجان نوین» به رهبری علی‌اف، این اظهارات را محکوم کرد و مدعی شد که مقامات ترکیه و رسانه‌های نزدیک به دولت آنکارا در حال دامن زدن به تنش‌ها هستند و این اختلاف می‌تواند به روابط دوجانبه آسیب بزند.
ریشه تصمیم ممنوعیت حجاب در سیاست دیرینه سکولاریسم دولتی جمهوری آذربایجان
ریشه تصمیم ممنوعیت حجاب را باید در سیاست دیرینه سکولاریسم دولتی جمهوری آذربایجان جست‌وجو کرد؛ سیاستی که از دوران شوروی به میراث مانده و در سال‌های پس از استقلال نیز ادامه یافته است. باکو می‌گوید هدفش حفظ بی‌طرفی مذهبی نظام آموزشی و یکسان‌سازی پوشش دانش‌آموزان است. اما پشت این سیاست، حساسیت فزاینده حکومت علی‌اف نسبت به هویت مذهبی و نگرانی آن از نفوذ را نیز باید جست‌وجو کرد.
علی‌اف در کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین» آموزش را یکی از ابزارهای اصلی مقابله با آنچه «تهدیدهای ایدئولوژیک» می‌خواند، معرفی کرد و نسبت به مداخله خارجی در سبک زندگی مردم کشورش هشدار داد. پس از آن نیز برخی چهره‌های نزدیک به حاکمیت، اعتراض‌ها به محدودیت حجاب را به تلاش‌هایی برای نفوذ سیاسی و مذهبی از خارج مرتبط دانستند. روشن محمدوف، رئیس تلویزیون دولتی آذربایجان، احتجاجات را بخشی از یک «حمله ایدئولوژیک خارجی» علیه هویت ملی خواند و گفت که دولت با قاطعیت با هر تلاشی برای وارد کردن ارزش‌های «عربی-فارسی» به جامعه مقابله خواهد کرد.
تصمیم ممنوعیت حجاب در شرایطی اتخاذ شد که منطقه خاورمیانه و قفقاز با تنش‌های فزاینده‌ای مواجه است. جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر روابط خود را با اسرائیل گسترش داده و به یک تهدید امنیتی برای ایران تبدیل شده است. در جریان جنگ ۱۲ روزه، آسمان این کشور برای انجام ترور و بمباران تهران در اختیار صهیونیست‌ها بود.
در چنین شرایطی، تصمیم ممنوعیت حجاب می‌تواند به‌عنوان تلاشی برای تحکیم کنترل داخلی و کاهش نفوذ مذهبی که به باور حکومت می‌تواند به نفوذ خارجی منجر شود، تفسیر کرد. تحلیلگران منطقه‌ای معتقدند که این تصمیم با رغبت نظام سیاسی حاکم در تثبیت هویت سکولار دولت، در کنار ملاحظات سیاسی و ژئوپلیتیکی از جمله تقویت ارتباط با قدرت‌های غربی و اروپایی و توسعه روابط با اسرائیل، در مقابل تنش روابط با ایران، مرتبط است.
تحمیل ناآرامی به جامعه
با این حال، این تصمیم در عمل ناآرامی را به کشور تحمیل کرد. اعتراضات گسترده، تحریم کلاس‌های درس، بازداشت ده‌ها نفر و تنش دیپلماتیک با ترکیه، هزینه‌های سیاسی و اجتماعی سنگینی برای باکو به همراه داشت. هدف اعلام‌شده از این کار، یعنی حفظ سکولاریسم و یکسان‌سازی پوشش، در عمل به بحرانی تبدیل شد که مشروعیت حکومت را در قبال جامعه مذهبی خود به چالش کشید.
جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان بزرگ‌ترین کشور مسلمان شیعه و همسایه آذربایجان، در قبال این تحولات با چالشی دیپلماتیک مواجه است. از یک سو، ایران نمی‌تواند و نباید اهمیت رابطه با آذربایجان را نادیده بگیرد؛ روابط با همسایگان در اولویت سیاست خارجی ایران قرار دارد. اسکندر مؤمنی، وزیر کشور ایران، در سفر به باکو با مقام‌های ارشد آذربایجان دیدار کرد و از حضور در این کشور به‌عنوان «آذربایجان دوست و برادر» ابراز خرسندی کرد.
اما از سوی دیگر، انتظار می‌رود مسئولان ایرانی در کنار تأکید بر دوستی، درباره محدودیت حجاب و همکاری‌های امنیتی با رژیم صهیونیستی نیز موضعی روشن داشته باشند. اگر هویت دینی و پیوندهای شیعی در روابط ایران با همسایگان اهمیت دارد، محدودیت حجاب در مدارس آذربایجان هم نمی‌تواند بی‌اهمیت تلقی شود.
ایران نباید نسبت به احساسات و کنش‌های ملت‌های مسلمان منطقه بی‌تفاوت باشد؛ آن هم در شرایطی که فعال‌سازی و افزایش نفوذ مسلمانان و به‌ویژه شیعیان این کشور می‌تواند به کاهش تهدیدات امنیتی و سیاسی علیه ایران کمک کند.
به نظر می‌رسد رویکرد مناسب برای ایران، ترکیبی از دیپلماسی فعال و حمایت هوشمندانه از حقوق مذهبی جامعه مسلمان آذربایجان باشد. ایران می‌تواند از طریق مجاری رسمی و دیپلماتیک، نگرانی خود را درباره محدودیت‌های مذهبی در آذربایجان ابراز کند، بدون آنکه به تنش‌های دوجانبه دامن بزند. همچنین، تقویت ارتباطات فرهنگی و مذهبی با جامعه شیعیان آذربایجان می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای افزایش نفوذ نرم ایران عمل کند.
پرسش مهمی که مطرح می‌شود این است که آیا تصمیم ممنوعیت حجاب در جمهوری آذربایجان، نشأت‌گرفته از فشار یا توصیه کشورهای خارجی مؤثر بر سیاست‌های کلان باکو است. شواهد نشان می‌دهد که این احتمال را نمی‌توان رد کرد.
پایان سخن
جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر روابط خود را با اسرائیل و کشورهای غربی گسترش داده و این روابط بر سیاست‌های داخلی این کشور نیز تأثیر گذاشته است. الیف اسن، معاون رئیس حزب DEVA ترکیه، به مقاله جوزف اپستاین، پژوهشگر مرتبط با مرکز تحقیقات استراتژیک بگین سادات (BESA) در دانشگاه بارایلان اسرائیل، اشاره کرد که در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ با عنوان «حجاب و دولت سکولار در جهان ترک» منتشر شد و در آن، بحث حجاب در جمهوری آذربایجان در چارچوب هویت ملی جهان ترک، نفوذ منطقه‌ای ترکیه و رقابت با ایران بررسی شده بود. این ارتباطات نشان می‌دهد که موضوع حجاب در جمهوری آذربایجان، صرفاً یک مسئله داخلی نیست، بلکه در چارچوب رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نیز قابل تحلیل است.
۱۵:۱۲ - ۱۴۰۵/۰۷/۲۴
نظر شما