به گزارش خبرنگار مهر، تا همین چند دهه پیش، خواب بیشتر یک امر خصوصی به نظر می‌رسید؛ چیزی که در پایان یک روز کاری یا تحصیلی اتفاق می‌افتاد و صبح، با بیدار شدن اعضای خانواده، تمام می‌شد. اما امروز خواب نوجوانان و جوانان دیگر فقط مسئله‌ای میان فرد و تختخواب نیست. ساعت خواب دانش‌آموز می‌تواند با ساعت شروع مدرسه درگیر باشد، خواب دانشجو با امتحان و کار پاره‌وقت، خواب جوان با استفاده شبانه از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی و خواب اعضای خانواده با ریتم متفاوت زندگی یکدیگر. به همین دلیل است که مسئله خواب نسل‌های جدید را نمی‌توان فقط با توصیه‌هایی مانند «شب زودتر گوشی را کنار بگذار» توضیح داد.
خواب یک نیاز زیستی است، اما نحوه خوابیدن تا حد زیادی اجتماعی است. اینکه انسان چه زمانی کار کند، چه زمانی درس بخواند، چه ساعتی غذا بخورد، چه زمانی به خانه برسد و تا چه زمانی در فضای مجازی حضور داشته باشد، همگی بر خواب اثر می‌گذارند. اگر این نظم اجتماعی با ساعت زیستی بدن هماهنگ نباشد، کم‌خوابی از یک انتخاب فردی به یک مسئله عمومی تبدیل می‌شود.
برای نوجوانان، مسئله حتی جدی‌تر است. توصیه علمی رایج برای گروه سنی ۱۳ تا ۱۸ سال، هشت تا ۱۰ ساعت خواب در شبانه‌روز است؛ خواب ناکافی نیز با مشکلات توجه، یادگیری، رفتار و سلامت روان ارتباط دارد.[۱] بنابراین وقتی بخش بزرگی از نوجوانان یک جامعه به‌طور مستمر کمتر از نیاز طبیعی خود می‌خوابند، دیگر نمی‌توان همه مسئولیت را بر دوش «بی‌انضباطی» یا «کم‌کاری» آنها گذاشت. باید پرسید چه نوع سبک زندگی‌ای چنین الگویی را تولید کرده است.
مسئله فقط کم‌خوابی نیست؛ «زندگی در زمان نامناسب» است
یکی از اشتباهات رایج در بحث خواب نسل جدید این است که تمام مسئله را به تعداد ساعت خواب تقلیل دهیم. ممکن است فردی هفت یا هشت ساعت بخوابد، اما ساعت خواب و بیداری او چنان نامنظم باشد که کیفیت خوابش کاهش پیدا کند. برای مثال، خوابیدن در ساعات بسیار دیرهنگام، بیدار شدن نزدیک ظهر در تعطیلات و سپس تلاش برای بازگشت ناگهانی به برنامه مدرسه یا دانشگاه، نوعی ناهماهنگی دائمی ایجاد می‌کند.
در واقع، جامعه جدید با چیزی مواجه است که می‌توان آن را «کشمکش میان ساعت زیستی و ساعت اجتماعی» نامید. نوجوان از نظر زیستی ممکن است تمایل بیشتری به دیرتر خوابیدن داشته باشد، اما مدرسه و دانشگاه از او می‌خواهند صبح زود بیدار شود. از سوی دیگر، تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی امکان ادامه ارتباط و سرگرمی را تا نیمه‌های شب فراهم کرده‌اند. نتیجه می‌تواند این باشد که زمان خواب مرتباً به عقب رانده شود، در حالی که زمان بیداری همچنان ثابت باقی بماند.
این وضعیت در ایران نیز مسئله‌ای قابل توجه است. یک مطالعه ایرانی که کیفیت خواب دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی ایران را بررسی کرده، میان کیفیت خواب و کیفیت زندگی رابطه معناداری پیدا کرده است؛ به این معنا که با بهتر شدن کیفیت خواب، کیفیت زندگی نیز بهبود پیدا می‌کرد.[۲]
این یافته مهم است، زیرا خواب را از یک موضوع صرفاً پزشکی بیرون می‌آورد. اگر خواب نامناسب با کیفیت پایین‌تر زندگی ارتباط دارد، آن‌گاه موضوع به حوزه رفاه اجتماعی، آموزش، بهره‌وری و سلامت عمومی نیز وارد می‌شود. دانشجویی که صبح با خواب‌آلودگی سر کلاس حاضر می‌شود، فقط یک فرد خسته نیست؛ بخشی از ظرفیت یادگیری یک نظام آموزشی را نیز از دست داده است.
گوشی موبایل؛ مقصر اصلی یا فقط یکی از عوامل؟
در روایت عمومی، تلفن همراه تقریباً به متهم ردیف اول اختلال خواب نسل جدید تبدیل شده است. این اتهام کاملاً بی‌اساس نیست، اما اگر بخواهیم مسئله را علمی بررسی کنیم، باید از ساده‌سازی پرهیز کنیم.
یک پژوهش ایرانی درباره ارتباط استفاده بیش از حد از فضای مجازی با کیفیت خواب دانشجویان نشان داد ۴۰/۶ درصد افراد بررسی‌شده کیفیت خواب مناسبی نداشتند و استفاده بیشتر از فضای مجازی با مؤلفه‌هایی مانند تأخیر در به خواب رفتن، طول مدت خواب، اختلالات خواب و نمره کلی کیفیت خواب ارتباط معنادار داشت.[۳]
اما این یافته به معنای آن نیست که هرکس شب‌ها از تلفن همراه استفاده کند الزاماً دچار اختلال خواب می‌شود یا اینکه حذف گوشی تمام مشکل را حل خواهد کرد. مسئله می‌تواند ترکیبی از چند عامل باشد: محتوای تحریک‌کننده، پیام‌هایی که فرد را در حالت انتظار نگه می‌دارند، بازی‌های آنلاین، شبکه‌های اجتماعی، نور صفحه، ترس از عقب ماندن از جمع دوستان و مهم‌تر از همه، این تصور که «فقط پنج دقیقه دیگر» می‌توان در فضای مجازی ماند.
پژوهش‌های بین‌المللی نیز تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کنند. یک مرور نظام‌مند از مطالعات آینده‌نگر درباره نوجوانان نشان داده است که برخی اشکال استفاده مسئله‌دار از دستگاه‌های الکترونیکی با کاهش کیفیت یا مدت خواب ارتباط دارند، اما درباره همه انواع استفاده از صفحه‌نمایش نمی‌توان نتیجه یکسانی گرفت.[۴]
بنابراین مسئله اصلی شاید خود فناوری نباشد؛ مسئله، فناوری‌ای است که بدون مرز زمانی وارد اتاق خواب شده است. تلفن همراه برای نسل جدید فقط یک وسیله سرگرمی نیست؛ دفتر کار، کلاس درس، ابزار ارتباطی، تلویزیون، روزنامه، بازی، دوربین و گاهی محل معاشرت عاطفی است. طبیعی است که کنار گذاشتن چنین وسیله‌ای پیش از خواب بسیار دشوارتر از کنار گذاشتن یک تلویزیون قدیمی باشد.
وقتی مدرسه و دانشگاه هم بخشی از مسئله‌اند
اگر نوجوانی ساعت یک بامداد می‌خوابد و باید ساعت شش صبح از خواب بیدار شود، نخستین واکنش معمولاً سرزنش اوست. اما سؤال مهم‌تر این است که آیا ساختار روزانه او امکان خواب کافی را فراهم می‌کند یا نه.
خواب ناکافی در میان دانشجویان ایرانی موضوع تازه‌ای نیست. یک پژوهش درباره دانشجویان دانشگاه‌های ایران نشان داده بود که کیفیت خواب نامطلوب در این گروه شیوع قابل توجهی دارد و فشار تحصیلی و حجم کار آموزشی از عوامل مهم مورد توجه پژوهش‌ها هستند.[۵] پژوهش جدیدتری نیز درباره دانشجویان علوم پزشکی ایران، بر اساس یک مطالعه، شیوع تجمیعی اختلالات خواب را ۵۹ درصد برآورد کرده است؛ البته این رقم مربوط به دانشجویان علوم پزشکی است و نباید به کل جوانان ایران تعمیم داده شود.[۶]
همین نکته نشان می‌دهد که نمی‌توان با یک عدد درباره «نسل جدید» قضاوت کرد. دانش‌آموز دبیرستانی، دانشجوی خوابگاهی، جوان شاغل و جوان بیکار شرایط یکسانی ندارند. آنچه میان بسیاری از آنها مشترک است، افزایش فشار برای بیدار ماندن در ساعات روز و شب و دشوارتر شدن ایجاد یک الگوی پایدار خواب است.
مدرسه و دانشگاه از یک طرف به حضور صبحگاهی نیاز دارند و زندگی دیجیتال از طرف دیگر تا نیمه‌شب ادامه دارد. خانواده نیز ممکن است ساعات کاری متفاوتی داشته باشد. جوانی که تا ساعت ۱۰ شب سر کار است، پس از بازگشت به خانه تازه فرصت ارتباط با دوستان، خانواده یا سرگرمی پیدا می‌کند. برای او «خاموش کردن همه چیز در ساعت ۱۰ شب» ممکن است با واقعیت زندگی‌اش سازگار نباشد.
از این زاویه، خواب مسئله‌ای مربوط به سیاست‌گذاری آموزشی و اجتماعی نیز هست. حتی در ایالات متحده، مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها با استناد به توصیه‌های تخصصی، بر اهمیت هماهنگی ساعت خواب نوجوانان با زمان شروع مدرسه تأکید کرده و در داده‌های سال‌های اخیر نیز کمبود خواب در میان دانش‌آموزان دبیرستانی را مسئله‌ای عمومی دانسته است.
نسلی که «خاموشی» ندارد
نسل‌های گذشته برای پایان روز نشانه‌های طبیعی بیشتری داشتند. مغازه‌ها بسته می‌شدند، برنامه‌های تلویزیونی تمام می‌شدند، تلفن ثابت محل معاشرت بی‌پایان نبود و دسترسی به اخبار و سرگرمی محدودتر بود. امروز اما روز عملاً پایان ندارد.
یک پیام می‌تواند ساعت دو بامداد برسد. یک ویدئو می‌تواند بعد از نیمه‌شب آغاز شود و ده‌ها ویدئوی دیگر را به دنبال خود بیاورد. یک بازی آنلاین ممکن است با حضور دوستانی از چند کشور ادامه پیدا کند و شبکه اجتماعی نیز دائماً محتوای تازه تولید کند.
به همین دلیل، یکی از ویژگی‌های زندگی دیجیتال «نبود نقطه پایان طبیعی» است. انسان برای خوابیدن نیازمند عبور از حالت فعالیت به حالت آرامش است، اما محیط دیجیتال دائماً محرک تازه تولید می‌کند. همین ویژگی می‌تواند مرز میان «وقت آزاد» و «وقت خواب» را از بین ببرد.
پژوهش‌های جدید نیز رابطه میان استفاده از ابزارهای دیجیتال و خواب را جدی گرفته‌اند. یک پژوهش، با مجموع بیش از ۸۶۷ هزار نفر، نشان داده است که استفاده از ابزارهای دیجیتال با شاخص‌هایی مانند کاهش مدت خواب، به تعویق انداختن زمان خواب و افت کیفیت خواب ارتباط دارد؛ البته شدت این رابطه بسته به نوع استفاده و ابزار متفاوت است.بنابراین شاید مسئله نسل جدید این نباشد که «نمی‌خواهد بخوابد»؛ بلکه در محیطی زندگی می‌کند که دائماً از او می‌خواهد بیدار بماند.
وقتی کیفیت خواب یک گروه اجتماعی با کیفیت زندگی، عملکرد تحصیلی، سلامت روان و استفاده از فناوری پیوند پیدا می‌کند، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً موضوعی خصوصی دانست.این تغییر نگاه اهمیت زیادی دارد. اگر تمام مسئولیت را به نوجوان و خانواده واگذار کنیم، احتمالاً به مجموعه‌ای از توصیه‌های تکراری می‌رسیم: زودتر بخواب، گوشی را کنار بگذار، شب‌ها درس نخوان، صبح زود بیدار شو. این توصیه‌ها ممکن است درست باشند، اما برای حل مسئله کافی نیستند.
باید درباره معماری زمانی زندگی نسل جدید نیز سؤال کرد. چرا برخی دانش‌آموزان باید صبح بسیار زود از خانه خارج شوند؟ چرا ساعات مطالعه، کلاس، کار و رفت‌وآمد تا این اندازه فشرده شده است؟ چرا سرگرمی و معاشرت جوانان بیش از پیش به ساعات پایانی شب منتقل شده است؟ چرا بسیاری از خدمات و ارتباطات دیجیتال عملاً ۲۴ ساعته شده‌اند؟
از سوی دیگر، نباید در دام دیگری افتاد و همه چیز را به «نسل جدید» نسبت داد. خواب نامناسب می‌تواند حاصل اضطراب، مشکلات اقتصادی، فشار تحصیلی، شرایط خانوادگی، محیط نامناسب خواب، بیماری‌های جسمی یا روانی و عوامل متعدد دیگری باشد. بنابراین هر تحلیل اجتماعی درباره خواب باید از کلی‌گویی درباره یک نسل پرهیز کند.
واقعیت این است که خواب شاید یکی از ساده‌ترین شاخص‌ها برای دیدن تغییر سبک زندگی باشد. اگر نسلی دیرتر می‌خوابد، دیرتر بیدار می‌شود، بیشتر با تلفن همراه در تخت می‌ماند، صبح‌ها خواب‌آلودتر است و میان روزهای کاری و تعطیل فاصله بیشتری در ساعت خواب دارد، در واقع بخشی از تغییرات عمیق‌تر جامعه را می‌بینیم.
در چنین شرایطی، دفاع از خواب کافی فقط دفاع از سلامت جسم نیست؛ دفاع از تمرکز، یادگیری، آرامش روانی، کیفیت روابط و حتی حق انسان برای داشتن زمانی است که در آن دیگر مجبور نباشد پاسخ‌گو، آنلاین و در دسترس باشد.
شاید پرسش اصلی درباره نسل‌های جدید دیگر این نباشد که «چرا جوان‌ها زود نمی‌خوابند؟» پرسش دقیق‌تر این است: چه نوع جامعه‌ای ساخته‌ایم که در آن خوابیدن به یک انتخاب دشوار تبدیل شده است؟
اگر پاسخ این پرسش را پیدا کنیم، آن‌وقت مسئله خواب از توصیه‌ای فردی مانند «گوشی‌ات را خاموش کن» فراتر می‌رود و به موضوعی برای خانواده، مدرسه، دانشگاه، محیط کار، سیاست‌گذاری اجتماعی و حتی طراحی زندگی روزمره تبدیل می‌شود.
منابع
[۱] Centers for Disease Control and Prevention (CDC)، Sleep / Youth Risk Behavior Surveillance System.
[۲] فاطمه ورسه، محمدرضا مهماندار، توفیق مبادری، آغافاطمه حسینی و کیارش تنها، «ارزیابی کیفیت خواب و تأثیر آن بر کیفیت زندگی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی ایران»، مجله ره‌آورد سلامت، ۱۳۹۶.
[۳] «بررسی ارتباط استفاده بیش از حد از فضای مجازی با کیفیت خواب در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی»، مجله علمی پژوهان، ۱۳۹۹.
[۴] Digital Devices Use and Sleep in Adolescents: An Umbrella Review، International Journal of Environmental Research and Public Health.
[۵] مهدی رنجبران و محبوبه خورسندی، «شیوع کیفیت خواب نامطلوب در دانشجویان دانشگاه‌های ایران: مرور ساختاریافته و متاآنالیز»، مجله علوم پزشکی رازی، ۱۳۹۵.
[۶] The prevalence of sleep disturbance and its possible associated factors among Iranian medical students: A cross-sectional study with a national meta-analysis.
نظر شما